Bir roman üzerine bir okurun notları

Son birkaç yıl içinde yayımlanmış ve sadece ‘etkili-yetkili kalem erbabı’nın önemli bir kesiminin “kurgu ustalığı” üzerine beğenileriyle değil okuma olanağı bulanların büyük çoğunluğunun da gerçekliklerle bağını, güncel yaşanmışlıklar çarpıcılığıyla hissedip kendileriyle ilişkilendirdikleri bir roman “Kırmızı Buğday” ismiyle yakın zaman önce yayımlandı. Yazarını Türkiye’nin destan romancısı Yaşar Kemal ve yüzyılların eskitemediği klasiklerin yazarlarıyla (Balzac, Tolstoy, Dostoyevski vb.) kıyaslayanlar oldu. Bu tür kıyaslamaların isabet düzeyi üzerine yorum yapmak ‘edebiyat eleştirmenleri’nin sahasına girer. Ancak okur olarak Ahmet Büke’nin “Kırmızı Buğday” adlı eserinin son zamanlarda yayımlanan romanlar içinde özel ve özgün bir örnek oluşturduğunu söylemek, hakkaniyetli bir okur tutumu ifadesi olacaktır.

Büke’nin dili, coğrafyayı, tarihi, sosyolojiyi bilinçle kullandığı, kurgusunu, bunlara ‘vakıf olarak’ şekillendirdiği; içerik zenginliğinde tüm bunların birebir yaşanmış izlenimi verecek şekilde yer aldığı söylenebilir. Büke’nin romanında ana tema birbiriyle girift şekilde ele alınmış iki sorun etrafında işleniyor. Kurgu ‘gerçek bir yaşam’ın hem birbirleriyle iç içe geçen, birbirinin etkeni ve örgüsü olan hem de farklılıklar içeren iki başlıca konu üzerine kuruludur: Zenginlik-yoksulluk (çiftlik beyliği ve ırgatlık) ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkım sürecine girdiği 1. Dünya Savaşı yıllarında, savaş koşullarını ganimet paylaşımı, zenginleşme olanağı olarak gören anlayışla, ülkesini işgalcilere karşı savunmak için canı pahasına savaşanların hikayesi. Bir yanda diğer ırgatlardan dahi daha fazla -ve ‘aşağı’ görülen Arapoğulları-Arap Ali, diğer tarafta Akhisar-Gördes bölgesinin büyük çiftlik beyleri Kayalıoğlu ailesi. Roman’nın daha ilk sayfalarında, “Akhisar Ovası boyunca uzanan toprakları kırbacının ucuyla boydan boya’ göstererek “Hanedan-ı Medar namıyla önce ve daima Ulu Yaradan Celle Celaluhu’nun mülkü, sonra da padişah efendimizin anasının ak sütü kadar hakkı olan bu arazilerin iltizamını üstlenmek” isteyen Kayalıoğlu’nun mülke çökme eylemine dikkat çeker. “Ben devlete, toprak bana” demektedir Kayalıoğlu. Bir eşkıyadır o ve meydan okumaktadır. “Yoksa-demektedir-, Akhisar’ı bir ucundan öbür ucuna yakarak çarşı başındaki çınar ağaçlarının dalları tarttığınca yağlı göbekli zengini” asacağım.

Büke o alana girer, yakın zamanımızın sosyo-iktisadi, tarihsel-kültürel ve askeri ve de mali manzaraları üzerinden kurgulanan bir roman yazar ve çöküş zenginliğini sergileyerek çetelerin, devlet çarkıyla ilişkisine de eğilir mi bilinmez ama, Kayalıoğlu emeline nail olur ve Akhisar bölgesinin binbir çeşit ürün veren zengin, verimli ve geniş topraklarını aile efradına mülk olarak kayda geçirir. Zeytinlikler, hurmalıklar, asma ve nar bahçeleri, koyun sürüleri ve çeşit çeşit ürünleri ona “veren” yüce Tanrı idi ve O, israfı sevmez, itaat etmeyeni cezalandırırdı! Ne kadar da benziyor bugüne! Kayalıoğlu, padişahın “toprak vekili”ydi; yöredeki mal-mülk ona “emanet”ti!  Zamanla çoğaltıldı-genişletildi ve ceman mirasçılara devredildi. Ünü ve zülmü Akhisar Ovası’ndan Salihli-Manisa-Aydın yörelerine yayıldı.

“İlk Kayalıoğlu beyinin insan teri ve kanıyla biriktirmeye başladığı mülkle servet ezelden ebede böylece mayalandı gitti.” Kayalıoğlu Adnan Bey, o mülkün varisi ve sahibi olarak zenginliğine zenginlik katar ve devleti Aliye’nin hiyerarşik yetki düzeyleri değişik temsilcileriyle ‘işleri pişirerek’ zulmü ve faydayı birleştirmekle kalmaz, yabancı güçlerin muhiplik mührünü de beyni ve yüreğine işler.

“Hanı Medar adıyla müsemma Kayalıoğlu mülkü ekilen, ekilmeyen, meralık ve baltalık, sazlık ve kurak arazileri, bahçeleri, zeytinlikleri, ahırları, haraları ve bağlarıyla neredeyse 90 bin dönüme varıyordu.” Toprağı, kulları, hizmetkârları, reayası, parası, konakları, çiftlikleri, koyun ve deve sürüleri vardı ama düşmanları da vardı: topraksızlar, yoksullar, açlık içinde beye kulluk etmeye zorlananlar. ‘Eşraf ve ayanın, paşaların, ağaların kapılarından kovduğu” ve eşkıya denilenler. Tümünün biriktirdiği öfke!

“Köylüler evlerinin damından ve tarla sınırlarından olanları dehşetle izliyorlardı. Kan kokusu onlara kadar gelmiş, ayaklarından boyunlarına kadar zehirli sarmaşıklar gibi sarmıştı. Sonunda Arapoğulları dayanamadı. Yiğitbaşı Üsen işkenceden aksayan bacağına aldırmadan çapasını kavrayıp ‘Ya Ali!’ diye çığlık kopararak bayıra doğru koşturmaya başladı. Böylece halkı da eline ne geçtiyse alıp yalınayak, bağrı açık onu takip etti.”

“Dökülen ter, akan kan, biriken servet.” Ve Arapoğullarından ırgat Arap Ali’nin aklı erdiği günlerden başlayarak “patlayan fırtına” öncesi ve sonrasında görüp göreceği yıkım ve vahşet dünyası! Kayalıoğlu Kulesi, padişah kulesi gibiydi. Irgatlar yakından bakmaya korkarlardı. “Arap Ali ağzındaki acı tadı kuleye doğru tükürdü, sırtını döndü, yürüdü gitti.” Ali’nin bir Gani Dayı’sı bir de harpte yanına asker olduğu Teğmen Cemil’i! Osmanlı harbe girerse-demişti Ali’nin yoksul babası, “yumruğunu bizden seçer.” Kayalıoğlu’nun “boyunları sıkan kemeri”yle Osmanlı’nın harbi; zenginlerin zenginliklerine zenginlik kattıkları, yoksulların hem öldükleri hem de daha fazla ırgatlaştıkları düzenin adı gibiydi! Teğmeni hep korudu, Gani Dayı’sından ise hayat dersleri niyetine nasihatlar aldı.  “En büyük ustalık-diyordu Gani Dayı- düşmanını tanımak”, kendini ondan sakınmaktır!

Ve savaş; çıkar ve haysiyetin ayrıştığı, kimilerinin can verip kimilerinin yağmaya durduğu zamanlar. “Düşen kelleler, yenilenler yenenler, sonradan düşman olan eski dostlar, anlaşmalar, hileler, arkadan vurmalar, gerektiğinde kendi soyunla boğuşmalar…” Bir yanda servetine servet katma hileleriyle Kayalıoğlu Adnan Bey, diğer yanda cansiperane savaşan yoksul köylü çocukları. Bir yanda ‘fasık, fodul’ ve fesat erkanı; ağalar, beyler, çarşı bezirgânları, büyük tüccarlar, sarraflar, yabancı şirket simsarları; yani savaş cephesinde olmayanlar, talimde-manevrada yer almayanlar; diğer yanda makinalı tüfek atışlarıyla biçilenler, vücutları çelik tellerde lime lime olanlar, bombaların uçurduğu bedenler, başlarında ‘kumandanları olsun-olmasın’ işlerine dört elle sarılıp zafer için savaşanlar. Zaman ‘ele avuca sığmayan canavardı ve aydınlık parça parça gökten yere inmeden’, Arap Ali ve yanındaki köylü erat, herbiri diğerlerine emanet ederek geride kalanları, ‘dehşetli yaylım ateşi’ altında onda dokuzunu yitirirken, servetlerine servet katanlar birbirlerini de kazıklayarak mevki üstünlüğü sağlama çabasındaydılar. Arap Ali hem “Ölümde ve ateşte yan yana düşmüş insanların birbirlerine görünmez teyellerle bağlandıklarını” hem de Kayalıoğlu Adnan Bey’in hilelerini görenlerdendi.

“Elbette harp dedikleri ateş ve kandan ibaret değildi” diye yazıyor Büke. Bir tarafta yoksulluk, pahalılık, düşen üretim, kıtlık, hastalık, cepheden yaralı-sakat dönenlerle hiç dönmeyenler, nerede ve nasıl öldükleri bilinmeyen ‘ağabeyler, amcalar, babalar ve sevgililer’; diğer yanda “Kâr hadleri, komisyonlar, ticari ortaklıklar, bono faiz oranları, banka hesapları, menkul, gayrımenkul, kıymetli evrak, altın gümüş ticareti, takas ve zirai emtia opsiyon muameleleri ve her türlü iktisadi teşebbüs” ve düşman işgali başlayıp yayılmaya yüz tuttuğunda, çeşitli vasıtalarla tehlikeli alanları hızla terk etmeye koyulan ‘fasık-fodul ve de fesat’ takımı. Yokluk ve açlığın olduğu yerde, “hemen yanı başında haksız zenginlik ve şaşaa” da mutlak oluyordu-olmaktaydı. “Adnan Bey’i içine alan karmaşık ve puslu ilişkiler bütünü, kıt ve dolayısıyla değerli olan başta gıda olmak üzere çeşitli ticari malların bulunması, uygun yerlerde, koşullarda depolanması, elden çıkarılması, tahsilatın belli oranlarda paylaşılması, kara paranın saklanması ve yeniden sisteme sokulması gibi parçalardan oluşuyordu.”

Büke bugünü anlatır gibidir-ki bu böylesi başarılı ve yetenekli yazarlardan beklenir- ve savaş zenginlerinin yağması, varislerinin zenginleşme dayanakları arasında önemli paya sahip olmuş; onlardan bazıları da, Adnan Ağa’nın Ambros Sheamus ‘bey’ ile girdiği ticari ilişkilere benzer biçimde ‘mevcut şerait’(uygun koşullar) olduğunda “daha yıkın mesai harca”yarak pastayı güçleri oranında bölüşüp ülke yönetiminde de etkili mevziler edindiler. Konaklarının korunaklı bahçelerinde düzenlenen yeme-içme şenliklerinde zamanın eşrafı, mülki amirleri, düşman ordu zabitleri, ‘medreseden alimler, eteği kudretli şeyhler’, Rum cemaatinden kıymetli misafirler ve ‘başkaca zevatı kiram’dan kişilerden oluşan harp bezirgânları, tıksırıncaya dek yiyip-içerken, geleceklerini nasıl teminat altına alacaklarına da kafa yordular. Ne ki Gördes dağlarından esen rüzgâr bir başka gelişmenin toynak seslerini de yaymaktaydı.

*

Ahmet Büke, her ne kadar yüz yıl öncesine ‘giderek’, üstüne çok sayıda roman ve hikâye yazılmış olan Osmanlı’nın yıkılışı, Birinci Büyük Dünya Savaşı-işgal ve ‘kurtuluş mücadelesi’ zamanlarını kendi üslubu-dili ve yaratıcı yeteneğiyle yeniden anlatıyor olsa da, yetenekli bir yazar olduğunu bu romanıyla bir kez daha göstermiştir. Büke, Mehmet Uzun gibi bir destancının ve Kemal Varol gibi toplumsal gerçekçi yazarların edebi yaratıcı yetenekle resmettikleri ülke-toplum gerçekliklerine farklı bir alandan ayna tutarken okurunu da umutlu olmaya çağırır gibidir! Umulur ve beklenir ki Büke, Türkiye’nin yakın dönemlerini, özellikle de ‘60’lardan günümüze uzanan zamanda yaşananların romanını da aynı gerçekçi anlayış ve duyarlılıkla yazmış olsun.