TÜPRAŞ nasıl savaş zengini oldu: Sömürü oranı yüzde 1060’a çıktı

Donald Trump, önceki gün İran’a karşı yürüttüğü savaşın ortasında Teksas merkezli iki petrol şirketini kastederek herkesin gördüğünü dile getirdi: “Ortada bir kıtlık varken çok fazla para kazanıyorlar. Bunu beğenmiyorum.” Trump’ın işaret ettiği Chevron üç ayda 12 milyar dolar, Exxon ise 14.5 milyar dolar kâr etti.

Yüzyıllar önceki sömürgeci fetihlerden bu yana, savaş ve doğal kaynaklar arasında yakın ilişki var. Yüzyıl önce Standart Oil’in ‘mucizevi savaş yakıtını’ üreten işçiler ne uğruna akıl sağlığını kaybetti? Amerikan uçaklarının daha yükseğe ve daha hızlı uçmasını sağlayan kurşunlu benzini üretirken kurşunun zehirlediği işçiler neden boşluğu tokatlıyordu? Vücutlarında ve etraflarında sürekli böceklerin uçuştuğunu sandıkları için. Fabrikanın adı işçiler arasında “Kelebekler Evi”ne çıkmıştı.

Harp zenginlerine ilişkin sayısız hikaye anlatılabilir. Dünyaca ünlü dizi Dallas’ın baş karakteri bu yüzden “Kan sudan yoğun olabilir ama petrol ikisinden daha yoğundur” diyordu. Aile bağları her şeyden önemlidir ancak petrol (servet, çıkar ve güç) aile bağlarından daha baskın ve güçlüdür.

ABD’nin Chevron’u, Exxon’u, Standard Oil’i var da, bizim yok mu? Trump’ın bu şirketler için kurduğu, “Ortada bir kıtlık varken çok fazla para kazanıyorlar” cümlesini TÜPRAŞ için de kurabilirsiniz. Ancak zaten ortadaki ‘kıtlık’ (doğrusu savaştır) TÜPRAŞ’a (Yani Koç Holdinge) kazandırıyor.

Kâr artışı yüzde 320

Exxon net kârını yüzde 384 artırdıysa, TÜPRAŞ yüzde 320 artırdı. TÜPRAŞ’ın esas faaliyet kârı bu yılın ilk 6 ayında 59 milyar liraya çıktı. Bu 1.32 milyar dolar net kâr demek. Peki bu kâr nasıl gerçekleşti ve daha önemlisi işçi gelirleri karşısında ne anlama gelir?

Her şeyden önce, dünya günde yaklaşık 100 milyon varil petrol tüketiyor. İran savaşı öncesinde bunun yaklaşık yüzde 20’si Basra Körfezi bölgesinden Hürmüz Boğazı üzerinden dünya pazarlarına ulaşıyordu. Stratejik rezervlerin devreye sokulması ve benzeri yöntemlerle bu miktar 92 milyon varilde stabilize oldu. Ve TÜPRAŞ’ın üretimi bu tüketimin yaklaşık olarak binde 5.5’ine denk geliyor.

TÜPRAŞ’ın kârını ne artırdı?

Hürmüz Boğazı’nın kapatılması ve Rusya’da petrol rafinerilerinin art arda vurulması TÜPRAŞ’ın önünü açtı. Savaşlar ve saldırılar nedeniyle daralan rafineri arzından (özellikle Rusya ve Ortadoğu) yüksek oranda beslendi. Avrupa’da jet yakıtı stokları bir aylık tüketimin altına indi. Trump’ın kastettiği ‘kıtlık’ bu.

TÜPRAŞ’ın rafineri marjları ise bu nedenlerle tarihsel zirveye çıktı. Jet yakıtında 5 yıllık ortalama rafineri marjı 20 ($/v) altındayken martta 84.4’ü, nisanda 65.5’i, haziranda 42.1’i gördü. Benzer şekilde örneğin geçtiğimiz yılın temmuzunda motorinde rafineri marjı 26.3 iken bu yıl 75’e çıktı. Benzinde de geçtiğimiz yılın temmuzunda 16.2 olan marj 43.9’u gördü. Bu büyük artışlar kârı besledi ve ücret ile kâr makası ücretler aleyhine açıldı.

Savaş enflasyonu körükledi. Altı aylık resmi enflasyon dahi yüzde 17.76’yı gördü. Ve bundan TÜPRAŞ işçileri de doğrudan etkilendi. Halbuki işçiler üç yıllık sözleşmede yüzde 35 zam almış ve zaten ek protokol istememiş miydi?

Bundan sonrası daha az çarpıcı değil.

TÜPRAŞ rafinerilerinin kapasite kullanımı bu olağanüstü dönemde yüzde 95.1’e çıktı. Ana ortaklığa ait net dönem kârı, bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yaklaşık 4 katına çıkarak 49.8 milyar TL oldu.

İşçi başına 7.8 milyon TL net kâr

TÜPRAŞ’ta çalışan her bir işçi başına yaratılan net kâr bir yılda yaklaşık 4 katına çıktı ve bir TÜPRAŞ işçisi üzerinden Koç Holding 7.8 milyon TL net kâr etti. Geçtiğimiz yıl bu tutar 1.9 milyon TL (İşçi başına net kâr 4 katına çıktı) idi. İşçi sayısındaki artış ise sadece yüzde 2.7. Yani kâr artışı istihdam artışından değil, tamamen marj/kârlılık genişlemesinden kaynaklanıyor.

Kâr yüzde 320 artarken, iş gücü giderlerinin toplam maliyet içindeki payı da yüzde 3.5’ten yüzde 2.9’a kadar geriledi. Peki ne arttı? Ham madde alımı.

Bir lira işçiye, 10 lira 60 kuruş Koç’a

Kârın (50.3 milyar TL) ve ücretin (ortalama saatlik 477 TL) olduğu TÜPRAŞ’ta işçilerin haftada 50 saat fiili çalışıp haftalık 60 saatlik ücret (fazla mesailer dahil) aldığını, 6 aylık dönemi 26 hafta olarak kabul edelim.

Bir işçi bu 6 ayda 744 bin 120 TL ücret geliri elde etmiştir. TÜPRAŞ’ta çalışan 6 bin 378 işçinin toplam ücreti 4.7 milyar TL’dir. İlk 6 aylık net kâr (50.3 milyar TL) karşısında sömürü oranı tam yüzde 1060! Başka bir deyişle şirket, işçilere ödediği her 1 TL’lik ücrete karşılık işçilerin sırtından 10.6 TL net kâr elde etti.

Bu sömürü oranı (yüzde 1060), günde 10 saat (600 dakika) rafineri başında olan bir işçinin zamanının kime ait olduğunu net olarak gösterir. Üretilen toplam değer 11.6 birim (1 birim işçiye + 10.6 birim patrona) olduğuna göre, kendisi için çalıştığı süre günlük 10 saatin sadece 52 dakikasını kendi ücreti için çalışmış olur. Geriye kalan 9 saat 8 dakika doğrudan şirketin bilançosuna net kâr olarak yazılır.

Tüm bunlar şu demek: 50.3 milyar TL’lik net kâr, 6 bin 378 TÜPRAŞ işçisini bu şartlar altında yaklaşık 4 yıl 10 ay boyunca çalıştırmak için yeter. Yani şirketin 6 aylık net kârı, 6 bin 378 işçinin 4 yıl 10 aylık gelirine denk. Bu inanılmaz bir sömürü demek.

Sömürü sadece düşük ya da yüksek ücret almak veya kötü muamele görmek değildir. Patron risk de alsa, yönetim kararlarıyla verimliliği de artırsa, savaşlar nedeniyle kucağında şans topu da bulsa… Hiçbiri emek olmadan yeni değer yaratmaz. Tüm bunlar yalnızca emeğin koşullarını değiştirir ya da geliştirir. Dolayısıyla işçiler aldıkları ücretin yüksek olduğunu düşünse dahi sömürü gerçekleşir. Günümüz savaşlarının yarattığı muazzam şans da TÜPRAŞ’a tatlı gelirken, işçi sınıfının maruz kaldığı sömürüyü artırdı. Çünkü kan sudan yoğun olabilir ama petrol ikisinden daha yoğundur.