Tavuğun gözü, zenginin sözü!

Yavaş yavaş yılın sonlarına yaklaşırken, 2025’in bakiyesini de kapatıyoruz. Geçen yılın konuşulan yapımlarından ikisi “Tavuk” (Hen) ve “Kehanet” (Sacrifice) bu hafta sinema salonlarındaki yerini alıyor. İkisi için de ‘sistem eleştirisi’ tanımını kullanabiliriz. İkisinin yönetmeni de ‘güvenli’ alanda kalmaya, daha önce denenmiş olanı bir kez daha denemeye kalkışıyor ama bunun altından kalkmayı başaran “Tavuk”un yönetmeni György Pálfi oluyor. 2006 tarihli “Taxidermia” filmiyle travmatik bir tanışmamız olmuştu kendisiyle. Macaristan’ın üç dönemine baktığı bu zorlayıcı yapım, yönetmenin egemenlik ilişkilerine bakarken insan- hayvan denklemine verdiği önemi göstermesi açısından da dikkate değerdi.

Doğuştan ayrıksı olan ve siyah olarak hayata başlayan Tavuk, endüstriyel üretim bandının içinden biraz da şansının yardımıyla sağ salim çıkmayı başarsa da kaderine doğru nakledilmekten kurtulamıyor. Ancak yolda, bir biçimde kamyondan kaçmayı başaran kahramanımız, ‘çıplak doğa’ ile karşılaştığında da zor bir deneyimden geçiyor. Tilkinin iştahlı takibinden kurtulup kendisini yerleşim yerlerinden uzak bir restoranda buluyor. Burada bir yandan aşkı keşfediyor ama emek sömürüsüyle de yüzleşiyor, çünkü restoran sahibi onu kümese hapsedip yumurtalarına el koyuyor. Bu restoranda aynı zamanda bazı yasadışı dolaplar da çevriliyor. Tavuğun gözünden, insanlığın hayat örgütlenmesinin acımasızlığına da tanıklık ediyoruz böylece.

Bir hayvanın gözünden insanlık trajedisi anlatıları denilince akla ilk gelen Robert Bresson’un1966 tarihli unutulmaz filmi “Rastgele Baltazar” (Au Hasard Balthazar) oluyor kuşkusuz. Bir eşeğin sahipten sahibe, mekandan mekana geçerken insan zulmünü ve kayıtsızlığını gösteren film, böylesi anlatıların kurucu yapıtı sayılır. Yakın dönemde ise 2021’de Andrea Arnold “Cow”de bir ineğin gözünden sömürü ve endüstriyel tarımı anlatırken bir yıl sonra Jerzy Skolimowski “EO” ile Baltazar’a açık bir göndermede bulunuyordu. Bir eşek bu kez Avrupa’nın durumunu seriyordu gözler önüne. Bu filmlerin temel ayırt edici özelliği odaklandıkları hayvanlara insansı özellikler yüklememeleri.

Pálfi de bir belgesel titizliğiyle tavuğun dünyasına ve gözüne odaklanmaya çalışıyor sadece. Bunu yaparken sinemasındaki beden kontrolü ve iktidar, doğa ve hayvan gözlemleri gibi unsurları kullanmakta oldukça da başarılı. “Tavuk”, “Baltazar” ve “EO” kadar spesifik bir temaya odaklanıp seyirci de bir ‘aydınlanma’ yaratma gücüne sahip değil. Zaten filmin yönetmenin derdi de bu değil. Ancak, insan üretimi bir canlının, insan elinden kurtulup doğada yaşadığı tekinsizlik, yeniden insan eline düştükten sonra bizim de eşlik ettiğimiz gözlemleri ve nihayetinde insansız bir dünyada bulduğu/ bulacağı huzura dair bir film “Tavuk”. İzleyiniz!

Kendini gerçekleştiremeyen ‘Kehanet’

Kendince politik filmler yapmaya niyetlenen Romain Gavras’ın en büyük talihsizliğinin babasının oğlu olması olduğunu düşünülebilir belki ama öyle değil galiba. Politik sinemanın kilometre taşlarından Costa Gavras’ın oğlu olup benzer bir sinemaya yeltenmek ister istemez karşılaştırmayı da beraberinde getiriyor. Romain Gavras’ın önceki filmlerinde ve özellikle de çok ses getiren “Athena”daki zaafların kendini ayrıştırma çabasının semptomları olduğunu düşünmek biraz iyi niyet artık. Bu hafta gösterime giren “Kehanet” ten sonra artık politik sinema yapma iddiasından çok bu sinemayı ana akım sanat sinema estetiğine hapsetme niyeti taşıdığını söyleyebiliriz. “Politik bir başkaldırı” olarak pazarlanan “Athena” nın politik bile olamaması, çektiği video kliplerdeki estetiği bu filme taşıması ve evet soyut bir ‘egemenler’ dünyasına karşı öznesiz ve talepsiz ‘isyan edenler’ anlatması filmi politik yapmaya yetmiyordu çünkü.

Bu filmin yarattığı etkiden olsa gerek Chris Evans, Anya Taylor-Joy, Vincent Cassel, Sam Richardson, John Malkovich ve Salma Hayek gibi Hollywood yıldızlarını bir araya getirmeyi başardığı “Kehanet”, şöhretlerin ve zenginlerin dünyanın gidişatına dair iki yüzlü tutumlarına dair bir satir! Hikayenin bir yanında zengin bir iş adamının dünyanın yıkımını durdurmak için başlattığı proje ve gözden düşmüş bir film yıldızı, diğer yanında ise kerameti kendinden menkul bir kehanete inanan ‘eko terörist’ bir grup var. Bu grup, patlamakta olan bir volkanın dünyanın sonunu getireceğine, bu kıyametin ise ancak kehanette söylendiği gibi üç kurbanın feda edilmesiyle durdurulacağına inanıyor. Bu amaçla da volkan yakınlarındaki bir madende düzenlenen bağış etkinliğini basıp film yıldızı, zengin adamı ve dansçı bir kadını kaçırıyorlar.

Öte yandan grubun lideri Joan ile, bilim insanı olan babası Gunnar arasında da bir rekabet söz konusu. Romain Gavras, çok iyi bildiği ve yıllardır içinde olduğu çevrenin dünya dertlerine dair iki yüzlü tutumlarını, sahne kaygılarını, yaptıkları her şeyi aslında kendi kariyer ve ekonomik çıkarlarına eklemleme motivasyonlarını anlatıyor ama açıkçası bunu fazla kör göze parmak yapıyor. Üstelik, anlatının diğer tarafının argümanını da yeterince güçlü kuramayınca ortaya tuhaf bir güç oyunu çıkıyor. İklim felaketi yeterince gerçek değilmiş gibi meselenin bir volkan patlamasına indirgenmesi arkadaki suçu gizlediği gibi, buna karşı mücadele edenleri de meczup durumuna düşürüyor. Finaldeki ‘gerçek üstü’ kehanetin bunu değiştirdiğini söylemek ise hayli zor. Dünyanın bir iklim krizine sürüklendiği artık bir kehanet değil, bunun sorumlusunun aşırı kâr hırsıyla kaynakları tüketen kapitalistler olduğu gerçeği de! Gavras bir kez daha birikmiş öfkeyi, kendi zayıf politik anlatısına malzeme haline getiriyor. Üstelik daha önce bu mevzuya girmiş ve eksik bulunmuş (Triangle of Sadness, Parasite hatta ana akım Don’t Look Up vb.) olanların bile gerisine düşüyor.