Sendikasız çalışma düzeni

İşkollarındaki işçi sayıları ve sendikaların üye sayılarına ilişkin istatistikler 28 Temmuz’da açıklandı. Gazetemiz, istatistiklere ilişkin ilk değerlendirmeleri işçilere reva görülen kölelik koşullarındaki çalışma düzenini teşhir ederek, “İşçi baraj altında” manşetiyle verdi. 

İstatistikler yasa gereği her yıl Ocak ve Temmuz aylarında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından açıklanıyor. Açıklanan istatistikleri değerlendirdiğimizde ilk dikkat çeken, 6 aylık dönemde işçi sayısının 900 binin üzerinde artması oldu. Bu artışın belirleyici faktörü konaklama ve eğlence işleri, inşaat işkolu gibi mevsimsel etkilenmeye en açık işkolları olurken, birbiriyle ilgisiz birçok işin bir araya getirildiği ticaret, büro ve güzel sanatlar işkolundaki işçi sayısında da ciddi artış yaşandı.

İşçi sayısında 2025 yılı Ocak-Temmuz dönemlerinde de 500 bine yakın artış, 2025 Temmuz’la 2026 Ocak arasında ise 600 binden fazla azalma olduğu dikkate alındığında, istihdamdaki artışın önemli bir bölümünün mevsimsel etkilenmeden kaynaklandığı söylenilebilir. Artışın Ocak-Temmuz döneminde 930 bine ulaşmasına karşın, 2025 Temmuz’u ile 2026 Temmuz ayları arasındaki farkın 300 binle sınırlı kalması da mevsimsel etki gerçeğini ortaya koymaktadır.

Altı yıl geriye gittik

İstatistiklerin açıklanmasıyla birlikte tek tek sendikaların üye sayısı ve toplam sendikalı işçi sayısı da ortaya çıktı. Buna göre geçtiğimiz Ocak ayında bir önceki istatistiğe göre yüzdesel olarak artan sendikalı işçi sayısı bu kez ciddi oranda geriledi. Sendikalı işçi oranındaki gerileme yüzde 0,65’i geçti ve sendikalaşma yüzde 13,79’da kaldı. Bu oran 2020 Temmuz ayından bu yana görülen en düşük sendikalı işçi oranı ve 6 yıl geriye gidiş anlamına geliyor. 2020 Temmuz istatistiklerine göre sendikalı işçi oranı bugünküne benzer bir şekilde yüzde 13,66 olmuştu. Sendikalı oranı 2020 sonrası hiç yüzde 14’ün altına düşmemiş, zaman zaman yüzde 15’i de aşmıştı.

Sendikal örgütlenme düzeyi, kamu işçileri dışlandığında daha da vahim durumda. Bakanlığın çalışma hayatı istatistikleri e-bültende yer alan verilerine göre kamu işçilerinin yüzde 75,84'ü, özel sektörde çalışan işçilerin ise sadece yüzde 6,69'u sendika üyesidir.

Son istatistiklerle daha önce yüzde bir işkolu barajının üzerinde olan DİSK’e bağlı Tekstil ve Basın-İş, Hak-İş’e bağlı Öz Maden-İş ve Bağımsız Öz Belediye-İş sendikaları barajın altında kalırken, DİSK Dev Sağlık-İş Sendikası bu dönemde barajı aşan tek sendika oldu. Önemli direnişler örgütleyen, kazanımlar elde eden Bağımsız Maden-İş Sendikası ise 63 üye eksiği ile baraj altında bırakıldı.

İstatistikler şeffaf ve denetlenebilir değil

Baraj altında bırakılma meselesi tevatürden ibaret değil. Sistemin nasıl işlediğini kısaca özetlersek: Sendika üyeliği e-devlet üzerinden yapılıyor. Sendikasından istifa eden üyelerin istifası, yasa gereği bir ay sonra yürürlüğe giriyor. Bu sırada başka sendikaya üye olan işçilerin yeni sendikadaki üyelikleri de bu bir aylık sürenin sonunda geçerli hale geliyor. E-devlet üzerinden üyelik sistemi, bağımsız ve işçilerin de söz sahibi olduğu bir kurul tarafından kontrol edilmiyor ve denetlenmiyor. Sistemdeki tek yetkili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığıdır.

İstatistiklere karşı dava açmak mümkünse de bu uzun ve meşakkatli yol, 6 ay sonraki istatistiğin açıklanmasından önce sonuçlanamadığından etkili bir başvuru yolu değildir.

Bakanlığın keyfi alanı

Bakanlık Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 41/5’inci maddesi uyarınca istatistikleri yayımlıyor. Ancak yasa “Bir işkolunda çalışan işçilerin yüzde birinin tespitinde Bakanlıkça her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımlanan istatistikler esas alınır” dediği ve gün belirtmediği için, Bakanlık hangi günün esas alınacağına dahi keyfince karar verebiliyor.

Nitekim istatistikler son beş yılda ilgili ayın 17’si ile 31’i arasında değişen farklı günlerde yayımlanmış. Yayınlandığı günü görebiliyoruz ama bu verilerin hangi gün esas alınarak üretildiğini bilmiyoruz. Son istatistik bakımından bu gün 1 Temmuz olabileceği gibi 27 Temmuz da olabilir.

Özellikle istifa ve yeni üyeliklerdeki bir aylık süre dikkate alındığında, bakanlığın baraj bakımından kritik sayıda üyeye sahip sendikaları barajın altında bırakmaya veya barajı geçmesini sağlamaya dönük gün belirleyebileceği çok açık. Mücadeleci Bağımsız Maden-İş’i bu şekilde baraj altında bırakması da olası.

Sorun sadece baraj mı?

İşkolu barajının olumlu anlamdaki sendikal rekabeti engellediği, sarı sendikaların hakimiyetindeki düzenin sürmesine katkı sağladığı kimsenin inkâr edemeyeceği kadar açık bir olgu durumunda. Bu itibarla işkolu barajının kalkması işçilerin örgütlenmesi önündeki engelleri kaldırmak bakımından çok önemlidir.

Ancak işkolu barajının kalkmasının tek başına işçilerin sendikal haklarını geliştirmeyeceği de ortadadır. Sendikal örgütlenmenin ve TİS hakkının önünde, detayları bu yazının kapsamını aşacak birçok engel bulunmaktadır. Bu engellerin aşılabilmesi için gerçek bir iş güvencesinin bulunması, grev hakkının kullanılabilir ve yasaksız bir şekilde yeniden düzenlenmesi, yetki sisteminin yeniden ele alınması ve yetki ihtilaflarının referandumla işçiler tarafından çözülmesinin sağlanması gerekmektedir.

Bu asgari gerekleri yerine getirecek, sendikal örgütlenmeyi geliştirip güçlendirecek yasa taslağı EMEP’in koordinasyonu, TİP, DEM Parti, İyi Parti ve CHP’nin mutabakatıyla 15-16 Haziran direnişinin yıldönümünde, 16 Haziran 2025’te Meclis’e sunulmuştu. Yasa taslağı, Meclis çoğunluğunu oluşturan sermaye iktidarının partileri gündeme almadığı için TBMM’nin raflarında bekletiliyor ve sendikal örgütlenme bir adım ileriye gitmiyor.

Belli ki işçilerin yasa taslağı ancak tarihsel örneklerinde olduğu gibi, işçilerin mücadelesiyle yasalaşabilecek ve istatistikler farklılaşacak.