‘Yargıda reform’ söyleminin araçsallaştırılması

Adalet Bakanı Akın Gürlek, nisan ayı sonunda yaptığı paylaşımda; “Adalet hizmetlerinin daha hızlı, etkin ve erişilebilir şekilde sunulması hedefimiz doğrultusunda idari ve yapısal düzenlemelerimizi hayata geçirmeye devam ediyor; vatandaş memnuniyetini en üst seviyeye taşıma gayesiyle çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğinde ‘Türkiye yüzyılı’nı adaletin yüzyılı kılma’ vizyonu doğrultusunda, reform irademizi güçlü bir şekilde hayata geçirmeye devam edeceğiz” dedi.

Hindistan Başbakanı Narendra Modi ise 2025’in kasım ayında Yeni Delhi’de Ulusal Hukuksal Hizmetler Kurumu (NALSA) tarafından düzenlenen ‘Yasal Yardım Dağıtım Mekanizmalarının Güçlendirilmesi Ulusal Konferansında yaptığı konuşmada “adalete erişim kolaylığının” kapsayıcı büyüme için gerekli olduğunu vurgulayarak, yüksek teknoloji kullanımı, çok dilde kapsama ve Hindistan’ın adalet dağıtım sistemini güçlendirecek kapsamlı reformlar aracılığıyla daha hızlı, daha basit ve daha erişilebilir yasal yardımın önemini belirtmişti.

Bu karşılaştırmayı ilkinin ikincisinden örnek alındığını iddia etmek için yapmadık. Böyle olduğunu düşünmüyoruz. Ancak, yargının yürütmeye tabi kılındığı bu iki otoriter örnekte yargının sorunlarının özüne değil de biçimine ilişkin bu ortak merakın üzerinde durmak gerekiyor.

Akın Gürlek’in değişim/dönüşüm atağı

Adalet Bakanı Akın Gürlek göreve geldiği günden bu yana yoğun bir “değişim/dönüşüm” atağı içinde. İllere ve kurumlara yaptığı ziyaretlerde, basına verdiği demeçlerde ve sosyal medya mesajlarında sürekli planladığı yenilikleri ve atılan yeni adımları anlatıyor. Gürlek tarafından kurulan ‘Faili Meçhulleri Araştırma Daire Başkanlığının “Özellikle toplumsal hassasiyet oluşturan dosyalar”ı ayrıntılı olarak incelediğini, Rojin Kabaiş’in cep telefonunun çözümü için yerli bir ekip kurulduğunu, Gülistan Doku davasının firari şüphelisi Umut Altaş için kırmızı bülten çıkarıldığını ardı ardına verdiği demeçlerden öğrenmiştik.

Geçtiğimiz hafta Rojin Kabaiş’in ailesi ile yaptığı görüşmeden sonra Kabaiş’in telefonunun teknik incelemeler için Çin’e gönderileceğini söyledi. Bir gün sonra bir televizyon programında “Bir boşanma davası 12 yıl süremez” vurgusuyla yargılamaları hızlandıracak bir “hedef süre” uygulamasını başlatacaklarını duyurdu. ’Hız’ vurgusunu yine eksik bırakmadı.

Gürlek’in açıklamaları, dönüşümün popüler dosyalarla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bu doğrultuda çocuklara yönelik ve çocuklar tarafından işlenen suçlarla, IBAN mağdurlarıyla, avukatların sorunlarıyla, ülke sınırlarını aşan suç türleriyle, ‘e-Duruşma’ yönteminin yaygınlaştırılmasıyla ilgili yapısal ama sorunların özüne dokunmayan reform duyurularını izlemeye devam ediyoruz.

Yargının yürütmenin hizmetine sokulduğu, hukukun temel kavramlarının çiğnenmesinin kanıksandığı bir dönemde, Gürlek’in reform programı teknik bir dile ve ‘hız-etkinlik-erişilebilirlik’ çerçevesine sıkıştırılmış, bunlarla sınırlandırılmış durumda. Gürlek’in reform söyleminde ihtiyacı yakıcı bir biçimde hissedilen konular yer almıyor. Yargıçların vicdani kanaatlerine göre karar vermelerini sağlayacak güvence mekanizmalarına, yurttaşların mahkeme kararlarına güvenini artıracak önlemlere ilişkin bir düzenleme girişimi görülmediği gibi, ‘Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığınca mercek altına alınan dosyaların zaman aşımına uğratılmış siyasal cinayetlere kadar uzanıp uzanmayacağı konusunda iç rahatlatan bir yaklaşım da ortada yok.

Adalet Bakanı Gürlek’in reform listesinde ısrarla eksik bırakılan konular, ‘yargının araçsallaştırılması’nın zirve yaptığı bir dönemde, yeni bir araçsallaştırma örneğiyle; ‘Yargıda reform söyleminin araçsallaştırılması’ durumuyla karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Modi Hindistan’ından bir reform öyküsü

Hindistan’da Narendra Modi iktidarı, 1 Temmuz 2024’te ülkenin ceza yasalarını toptan değiştirdi. Yeniliğin ana teması “güvenli toplum-gelişmiş Hindistan-ceza yerine adalet” olarak belirlendi. Değişim, ülkenin İngiliz sömürgesi olduğu dönemden kalan yasalardan kurtulmak ve yargılama sisteminin odağını cezadan adalete kaydırmakla açıklandı. Yeni ceza yasalarının, Hindistan’ın yasal sistemini daha şeffaf, verimli ve toplumun ihtiyaçlarına uyumlu hale getirmeyi amaçladığı iddia edildi. Atılan adımın siber suçlar ve organize suçlarla mücadele kapasitesini artıracağı ve Hindistan’ın demokratik dokusunu güçlendireceği fikri savunuldu.

İngiliz sömürge yönetimi sırasında Hindistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden direnişçiler üzerinde baskı kurmak için çıkarılan ‘Vatana İhanet Yasası’nın bu paket içinde değiştiriliyor oluşu ve ceza adaleti sisteminin “tamamen yerli” hale getirildiği söylemi, Modi iktidarı tarafından yaygın bir biçimde kullanıldı. Öyle olmadığı halde yasa tasarılarının yüksek yargıçların, hukuk akademisyenlerinin ve sivil toplum temsilcilerinin görüşü alınarak kapsamlı tartışmalardan sonra parlamentoya getirildiği iddia edildi. Yasa maddelerinin etkinliğini sağlamak için “Geleceğe dönük parametreler üzerinden test edildiği” gibi fiyakalı sözlerle göz boyandı.

İçişleri Bakanı Amit Shah “Yüzyıllar sonra gerçekleşen bu büyük iyileştirmeye politik bir renk vermek adil değil. Muhalefet partilerini bu yasayı desteklemeye çağırıyorum” sözleriyle konuyu teknik bir çerçeve içine sıkıştırıp, muhalefete “Siyaset yapmayın” demiş oldu.

Haftaya. . .

Otoriter Modi Hükümeti yargı sistemini adım adım çökertişini yargıda reform söylemiyle perdeledi. İşine gelmeyen yargıç atamalarını reddederek, dönüm noktası niteliğindeki davaların sonuçlarını etkileyerek, müdahale ettiği mahkeme kararlarıyla muhaliflerini etkisiz hale getirerek, özlük haklarına yaptığı katkıyla yargıçları tarafına çekerek ve bazı yargıçları dinsel kimlikleri üzerinden zayıflatarak yargı sistemini kendisine bağladı.

Önümüzdeki hafta uzaktaki ‘Modi Hindistanı’ndan, tanıdık “reform” örneklerini aktararak, ‘reform’ söylemiyle nelerin üzerinin örtüldüğünü değerlendireceğiz.