Mevcut değerleri telkin yaratıcı düşünmeyi öldürüyor mu?

MEB, verileri kendi işine gelen yerinden yorumluyor. Bakanlık PISA okul başarısı değerlendirmelerinde ilk 30 arasına bile giremedikleri halde konu gündeme geldiğinde olumlu gittiklerini ifade ediyor.

OECD, PISA testlerinde 2022 yılında “yaratıcı düşünme” becerilerine yönelik ölçekler de yer aldı ancak Türkiye programın bu kısmına dahil olmadı. Programa katılmayarak bizimkiler ne kadar iyi durumda olduklarını mı göstermek istemediler acaba?

Yaratıcı düşünme nedir?

Akademik başarı daha çok analitik düşünebilme ile ilgili olmakla beraber PISA’nın tanımıyla özgün fikirler üretme, fikirleri değerlendirme ve geliştirme ve çeşitli bağlamlarda fikirleri çeşitlendirme yeteneği olarak tanımlanan yaratıcı düşünmenin de çocukların gelişimi ve toplumların geleceği için temel bir önemi bulunmaktadır.

OECD-PISA raporunda aktarıldığı üzere, literatürde yaratıcılık genel olarak “Bir bireyin veya grubun, sosyal bir bağlamda tanımlandığı gibi hem yeni hem de faydalı olan algılanabilir bir ürün ürettiği, yetenek, süreç ve çevre arasındaki etkileşim” olarak anlaşılmaktadır (Plucker, Beghetto ve Dow, 2004). Yaratıcılığa ilişkin çeşitli teoriler, ilgili bilgi ve becerilerin, farklılaşan ve yakınlaşan düşünme süreçlerinin, görev motivasyonunun ve belirli bir görevle yaratıcı etkileşimi destekleyen ödüllendirici bir ortamın önemini ve etkileşimini kabul etmektedir (Amabile, 1983, Amabile ve Pratt, 2016, Lucas vd., 2013, Lucas, 2016, Sternberg ve Lubart, 1991, 1995; Sternberg, 2006). Yaratıcılık üzerine yapılan literatür genellikle ‘büyük C’ yaratıcılık ve ‘küçük c’ yaratıcılık arasında ayrım yapar (Craft, 2001, Kaufman ve Beghetto, 2009). “Büyük C’ yaratıcılık, entelektüel veya teknolojik atılımları veya sanatsal veya edebi başyapıtları ifade eder ve önemli uzmanlık, özveri ve ürünün toplum tarafından değerli olduğuna dair tanınmayı gerektirir. Buna karşılık, tüm insanlar yaratıcı düşünme yoluyla ‘küçük c’ yaratıcılık gösterebilir. Bu tür günlük yaratıcılık, fotoğrafları alışılmadık bir şekilde düzenlemeyi, kalan küçük malzemeleri değerlendirerek yeni bir yemek yapmayı veya iş yerinde karmaşık bir planlama sorununa çözüm bulmayı içerebilir. “Küçük c’ yaratıcılığın pratik yoluyla geliştirilebileceği ve eğitim yoluyla ilerletilebileceği” genel olarak kabul edilmektedir (Kaufman ve Beghetto, 2009). Bu aktarımlar “OECD, 2024. Thinking Outside The Box The PISA 2022 Creative Thinking Assessment” raporundan.

PISA yaratıcı düşünme 2022 sonuçları şu raporda yer almaktadır: (OECD 2024. PISA 2022 Results Creative Minds, Creative Schools Publication Volume III). Aşağıdaki bilgiler bu rapordan.

Yaratıcı düşünmeyi açıklamaya yönelik bazı faktörler

PISA faktörlere dört kategoride bakmış bulunuyor: 1-Yaratıcı düşünme performansının ülkeler ve ekonomiler içinde nasıl farklılık göstermektedir? 2-Okullar arası ve okul içi farklılaşmakta mıdır? 3-Cinsiyet, sosyoekonomik ve kültürel durum, göçmen geçmişi gibi öğrenci özelliklerine göre ve 4-Okul özellikleri ve öğrenim programlarıyla ilişkili olarak performans farklılaşmak mıdır?

Singapur, Kore ve kuzey ülkeleri daha başarılı

Yaratıcı düşünme PISA 2022 OECD ortalaması 33 puan olup en yüksek başarı gösteren ülkeler sırayla 1.⁠ ⁠Singapur: 41 puan, 2.⁠ ⁠Kore: 38 puan, 3.⁠ ⁠Kanada: 38 puan, 4.⁠ ⁠Avustralya: 37 puan, 5.⁠ ⁠Yeni Zelanda: 36 puan, 6.⁠ ⁠Estonya: 36 puan, 7.⁠ ⁠Finlandiya: 36 puan, 8.⁠ ⁠Danimarka: 35 puan, 9.⁠ ⁠Letonya: 35 puan, 10.⁠ ⁠Belçika: 35 puan oluşmaktadır.

Akademik başarıda ilk 4’ü oluşturan Çin yaratıcı düşünme testlerinde yine başarılı olmakla beraber ilk 10’da yok, Singapur ve Kore var.  Avrupa’da Kuzey ülkeleri iyi durumda.

PISA’da yüksek puan alan diğer dört ülke (Çek Cumhuriyeti, Hong Kong (Çin), Makao (Çin) ve Çin Taipei) yaratıcı düşünmede OECD ortalamasının altında veya ona eşit performans göstermiş.

Esas ayrışmalar içte: Varyansın yüzde 75’i Ülke İçi ve yüzde 72’si okul içi sebeplere bağlı

Yaratıcı düşünmede ülkeler arası ve okullar arası varyans farklılaşması ¼’e yakın bulunuyor.  Daha ağırlıklı olarak ülke içi ve okul içi durumlara bakmak gerekiyor.

Okullar arasındaki ayrışma yaratıcı düşünmeye de yansıyor

Okul içi ve okullar arası farklılıklar tüm ülkeler ve ekonomilerde gözlemlenmekte olup, yaratıcı düşünmedeki varyasyonunun yüzde 28’i okullar arası farklılıklardan kaynaklanmaktadır.

Okullar arası genel ayrışma ne kadar az ise görece yaratıcı düşünme hem daha yüksek hem de okullar arası farklılık daha düşük bulunuyor (Danimarka, İzlanda, Letonya, İspanya, Estonya örnekleri). Buna karşılık, Birleşik Arap Emirlikleri, Jamaika, Slovakya, Bulgaristan, İsrail, Hollanda ve Romanya’da okullar arası farklılıklar, ülkenin performansındaki toplam farklılığın yüzde 50’sinden fazlasını göstermektedir. 

Dezavantajı gruplar ve meslek okulları yaratıcı düşünmede daha düşük 

PISA raporunda dikkat çekilen bir nokta, dezavantajlı çevre ve okulların yaratıcı düşünme bakımından da dezavantajlı kaldığıdır. Meslek okulları da genel olarak yaratıcı düşünmede daha geride kalıyor.

Kadın öğrenciler yaratıcı düşünmede daha başarılı

Hemen tüm ülkelerde kadın öğrenciler erkeklerden daha yaratıcı düşünmektedir. Ampirik çalışmalar, kızların belirli yaratıcı görev türlerinde erkeklerden daha iyi performans gösterme eğiliminde olduğunu ortaya koymuştur. Örneğin, kızlar genellikle çağrışımsal düşünme ve detaylandırma gerektiren görevlerde üstün başarı gösterirler (Baer ve Kaufman, 2005(10)). Ölçüm bağlamlarında, araştırmacılar kızların özgünlük ve sözel yaratıcılık testlerinde erkeklerden daha yüksek puan alma eğiliminde olduğunu, erkeklerin ise farklı düşünmeyi ölçen görevlerde üstün başarı gösterme eğiliminde olduğunu bulmuşlardır (Awamleh, Farah ve Zraigat, 2012 Baer ve Kaufman, 2008 Kazemian vd., 2024( Kim, 2006(14)).

Doğuştan yeti değil öğrenilen bir beceri

PISA, yaratıcı düşünmenin doğuştan verili bir yeti olmadığının, öğrenme ve çevresel faktörlerin önemli olduğunun altını çiziyor. Yani medya, sokak, aile, öğretmen, dersler ne kadar yaratıcı düşünmeyi, öğrencilerin farklı deneme ve farklı görüşlerini destekliyor ve dinliyorsa o kadar gelişime açık bulunuyor.

Bir öğrenme konusu olunca, hangi şartların yaratıcı düşünmeyi olumsuz etkilediğini, çocukları hangi şartların kötürümleştirdiğini de sormak gerekiyor.

Öğrenci odaklı olmayan okullar yaratıcı düşünmeyi öldürüyor mu?

Öğrencilerin merakının, keşiflerinin, eleştirel sorgulamalarının teşvik edildiği, farklı duygu ve görüşlerini ifade edilebildiği ortamlar yaratıcı düşünmeyi olumlu etkiliyor. En büyük soru ise okullar gerçekten bunu destekliyor mu sorusu.

PISA raporunda, yine OECD’nin bir başka çalışmasına dikkat çekilmiş bulunuyor: “OECD’nin 2023 sosyal ve duygusal beceriler araştırması, 15 yaşındakilerin 10 yaşındakilere göre daha az yaratıcı ve daha az öz farkındalığa sahip olma eğiliminde olduğunu göstermiştir. Gelişim psikologları bu düşüşün bir kısmını ergenlikle açıklayabilir, ancak bu eğilimin ülkeler arasındaki değişkenliği, eğitimin ve çevrenin de bunda rol oynadığını düşündürecek kadar büyüktür. Çocuklar bol miktarda yaratıcılıkla doğarlar, her zaman öğrenmeye, unutmaya ve yeniden öğrenmeye isteklidirler; ancak okul genellikle itaati pekiştirir ve öğrencileri sorgulamak yerine mevcut yerleşik değerleri yeniden üretmeleri için ödüllendirir.” (OECD 2024. PISA 2022 Results Creative Minds, Creative Schools Publication Volume III).

Okulda ortodoksi yaratıcı düşünmeyi ne kadar etkiliyor acaba?

Okullar arası ideolojik farklılaşma, örneğin imam hatip okulları gibi dini okulların durumu, yaratıcı düşünmede farklılaşıyor mu, Türkiye bu testlere katılmamış bulunuyor, raporda da bununla ilgili ancak dolaylı analizler yer alıyor. Yaratıcı düşünmede Arnavutluk, Filipinler, Özbekistan, Fas, Dominik, Filistin, Endonezya, Makedonya, Ürdün, Bulgaristan, Azerbaycan, El Salvador, Panama, Suudi Arabistan gibi ülkeler yer alıyor. Bu ülkelerin görece geleneksel ve otoriter ülkeler olduğu söylenebilir.

MEB’e soru: Neden Türkiye PISA yaratıcı düşünme testlerine katılmadı?

MEB her açıklamasında PISA dahil binlerce göstergeden eğer kısmen ortalamanın üstünde kaldıkları bir veri varsa onu öne çıkararak ne kadar başarılı olduğunu iddia ediyor, algıya oynuyor. Oysa resmin büyüğü öyle göstermiyor. Dahası MEB yaratıcı düşünme testlerine dahil bile olmamış bulunuyor. Nedeni ne acaba?