Franco Baresi’nin ardından: Son büyük libero

Futbol tarihi çoğu zaman gol atanları hatırlar. Bir oyuncunun büyüklüğü, rakamlarla kolayca anlatılabildiği ölçüde görünür hâle gelir: kaç gol attı, kaç asist yaptı, kaç kişiyi geçti, kaç final kazandırdı? Savunmacılar için aynı açıklık yoktur. Onların en iyi yaptığı şey, henüz ortaya çıkmamış bir tehlikeyi ortadan kaldırmaktır. Başarıları çoğu kez bir hareketin gerçekleşmemesinde, bir koşunun yarıda kalmasında, bir pas ihtimâlinin daha top ayağa gelmeden kaybolmasında saklıdır. Franco Baresi’yi futbol tarihinin merkezine yerleştiren de bu görünmez alanı yönetme becerisiydi. O, savunmayı oyunun arka planındaki zorunlu bir görev olmaktan çıkarıp futbolun en yüksek düşünme biçimlerinden birine dönüştürdü.

Baresi’yi anlatırken kullanılan “büyük stoper”, “efsane kaptan” ya da “son büyük libero” gibi tanımların hepsi doğrudur. Yine de hiçbiri tek başına yeterli değildir. Çünkü onun kariyeri, bir oyuncunun kendi mevkiinde ne kadar iyi olabileceğinden daha kapsamlı bir hikâye anlatır. Baresi, iki futbol çağı arasında yaşadı. Birinde savunmacının görevi adamını takip etmek, ceza sahasını korumak ve topu tehlikeden uzaklaştırmaktı. Diğerinde savunma, bütün takımın birlikte yönettiği bir alan ve zaman meselesine dönüşüyordu. Baresi bu değişime tanıklık etmedi; değişimin bizzat kendisi oldu.

Müdahaleden önce gelen düşünce

Baresi’nin oyunu, büyük savunmacılara ilişkin alışılmış fiziksel ölçütleri boşa çıkarıyordu. Çok uzun değildi, rakiplerini saf süratiyle geride bırakmıyordu, heybetli görünümüyle ceza sahasını korkutucu bir bölgeye çevirmiyordu. Onu farklı kılan, pozisyonun başlangıcını diğer oyunculardan önce sezmesiydi. Çoğu savunmacı tehlike ortaya çıktıktan sonra ona cevap verir. Baresi ise tehlikenin nerede doğacağını hesaplayıp oyunu daha ortaya çıkmadan başka bir yöne sürüklerdi.

Bu nedenle onun savunmacılığı, sürekli geri çekilmekten çok rakibin karar alanını daraltmaya dayanıyordu. Rakip hücumcuyu takip etmek yerine onu belirli bir koridora yönlendiriyor, pas açısını kapatıyor, rakibin rahatça dönebileceği alanı ortadan kaldırıyordu. Yaptığı müdahale, çoğu zaman pozisyonun son aşamasıydı. Asıl iş çoktan tamamlanmış, rakip istemediği seçeneğe zorlanmış oluyordu.

Futbolun en büyük yanılgılarından biri, zekâyı çoğunlukla hücum oyuncularına ait bir özellik saymaktır. Yaratıcılık denildiğinde akla topu dar alanda saklayan, beklenmedik paslar atan ya da bir savunmayı tek hareketle açan futbolcular gelir. Oysa Baresi’nin yaptığı da bir yaratıcılık biçimiydi. O, boşluğu kapatmıyor; boşluğun nerede bulunacağına karar veriyordu. Rakibin zihnindeki oyunu bozuyor, kendi takımının hareketlerini tek bir düşünce etrafında birleştiriyordu.

Bu yönüyle onun savunmacılığı, yıkıcı olmaktan çok kurucuydu. Baresi topu kazandığı anda görevini tamamlamış sayılmazdı. Kazanılan topun hangi hızla, hangi açıyla ve hangi oyuncu üzerinden hücuma dönüştürüleceğini de düşünürdü. Bir savunma hamlesiyle saldırı arasında duran geçişi o kadar doğal yönetiyordu ki, Milan’ın hücumları kimi zaman onun rakibin önüne attığı tek bir adımla başlıyordu.

Eski liberonun içinden doğan yeni savunmacı

Libero, futbol tarihinin artık büyük ölçüde ortadan kaybolmuş figürlerinden biri. Savunma çizgisinin arkasında kalan, takım arkadaşlarının hatalarını temizleyen, gerektiğinde topu ileri taşıyan özgür bir oyuncu olarak uzun yıllar boyunca İtalyan futbolunun temel unsurlarından biri oldu. Ancak Baresi’nin liberoluğu, geçmişteki rolün kusursuz bir tekrarı değildi. O, bu mevkiyi sınırlarına kadar götürdü ve sonunda onu aşmak zorunda kaldı.

Nils Liedholm döneminde alanı okuyarak öne çıkan Baresi, Arrigo Sacchi’yle birlikte bambaşka bir düzenin merkezine yerleşti. Sacchi’nin istediği savunmada geride bekleyen bir süpürücü yoktu. Dört oyuncu aynı anda öne çıkıyor, geri dönüyor, yana kayıyor ve rakibin kullanabileceği sahayı birlikte küçültüyordu. Savunma artık bireysel eşleşmelerin toplamı değil, ortak bir hareketti.

Böyle bir dönüşüm, Baresi’nin yıllarca yaptığı işin bir kısmından vazgeçmesini gerektiriyordu. Savunma hattının arkasında özgürce dolaşan oyuncu, çizginin içinde kalmayı ve takım arkadaşlarıyla aynı anda hareket etmeyi öğrenmeliydi. Fakat bu değişim onun etkisini azaltmadı. Aksine, oyunu okuma yeteneği bireysel bir üstünlük olmaktan çıkarak bütün takımın düzenine dönüştü.

Havaya kaldırdığı kolu simgeleşmesi bu yüzden tesadüf değildi. O hareket, dört savunmacının aynı anda öne çıkacağına, orta sahanın baskıyı sürdüreceğine ve takımın onlarca metreyi tek beden hâlinde kontrol edeceğine duyulan güvenin işaretiydi. Baresi’nin kolu kalktığında Milan savunması bir çizgi değil, ortak bir irade gibi hareket ediyordu.

Sacchi’nin devrimi anlatılırken çoğunlukla onun fikirlerinden söz edilir. Oysa büyük fikirlerin sahada kabul görmesi, onları uygulayacak oyuncuların inancına bağlıdır. Baresi’nin önemi burada da ortaya çıkar. O, geçmiş düzenin en büyük temsilcilerinden biri olmasına rağmen yeni fikri kendi otoritesine tehdit olarak görmedi. Değişimin önünde durmak yerine onu sahiplendi. Bu tavır, teknik beceriden ayrı düşünülemeyecek bir liderlik biçimiydi.

Bir kulübün hafızasına dönüşmek

Baresi’nin Milan’la ilişkisini, günümüzde kolayca kullanılan “kulüp efsanesi” sözüyle açıklamak eksik kalır. Çünkü onun bağlılığı, takımın sürekli kazandığı yıllarda kurulmadı. Milan’ın cezalarla, küme düşmelerle, mâli sıkıntılarla ve belirsizlikle boğuştuğu dönemleri de yaşadı. Kulüp Avrupa’nın en güçlü takımlarından biri olmadan önce, geleceği kuşkulu bir kurumdu. Baresi buna rağmen kulüpte kaldı.

Bu tercihi romantik bir sadakat hikâyesine indirgemek mümkün. Fakat Baresi’nin Milan’daki anlamı bundan daha derindir. O, kulübün çöküşüyle yükselişi arasındaki canlı bağdı. Serie B’ye düşen Milan’ı da gördü, Avrupa’yı hükmü altına alan Milan’ı da. Kadrolar, antrenörler, yöneticiler ve futbol anlayışları değişirken, Baresi kulübün geçmişini yeni döneme taşıyan sabit nokta oldu.

Bu yüzden kaptanlığı kolundaki banttan kaynaklanmıyordu. Takım arkadaşları onun sadece ne yapacağını değil, neye inandığını da biliyordu. Bir oyuncunun soyunma odasındaki ağırlığı bağırmasıyla, sert konuşmasıyla ya da sürekli görünür olmaya çalışmasıyla ölçülmez. Baresi’nin otoritesi, her maçta aynı ciddiyeti göstermesinden, takım zorlandığında sorumluluktan kaçmamasından ve başkalarından istediği fedakârlığı önce kendisinin yapmasından doğuyordu.

Milan’ın 6 numaralı formayı emekliye ayırması da bu nedenle bir pazarlama jestinin ötesine geçti. Bir forma numarası, belirli bir oyuncuyla özdeşleştiğinde sayısal anlamını kaybeder. Artık sahadaki bir bölgeyi değil, bir davranış biçimini temsil eder. Milan için 6 numara; oyunu okumak, sorumluluk almak, gösterişten uzak durmak ve kulübün hafızasını taşımak demekti. Bu yüzden onu sadece Baresi taşıyabilirdi.

Modern futbolda Baresi’nin izi

Bugünün futbolunda klasik libero yok. Savunmalar düz hatlar hâlinde kuruluyor, kaleciler geriden oyuna katılıyor, stoperlerden baskı altında pas vermeleri ve geniş alanı savunmaları bekleniyor. Bu nedenle Baresi’yi geçmişte kalmış bir mevkinin son temsilcisi olarak görmek mümkündür. Fakat onun futbol üzerindeki etkisi, liberonun ortadan kalkmasıyla sona ermedi.

Modern stoperin görev tanımında Baresi’den kalan pek çok şey bulunur: savunma çizgisini yönetmek, rakibin koşusunu önceden görmek, topu kazandıktan sonra ilk pası doğru vermek, gerektiğinde orta sahaya kadar çıkmak ve savunmayı pasif bir bekleyiş yerine aktif bir baskı biçimine dönüştürmek. Bugünün en iyi savunmacıları farklı fiziksel özelliklere ve başka taktik sorumluluklara sahip olabilir. Yine de oyunu rakipten önce anlama zorunluluğu değişmedi.

Baresi’nin eşsizliği, modern futbolun birçok talebini o kavramlar henüz yaygınlaşmadan yerine getirmesindeydi. Geriden oyun kuran stoper, öne çıkarak savunma yapan merkez oyuncusu, takım boyunu ayarlayan lider gibi tanımlar sonradan futbol diline yerleşti. Baresi bunların hepsini tek bir oyuncuda birleştirmişti.

Onun ardından savunmacılar daha atletik, daha uzun, daha hızlı ve daha kapsamlı veriyle değerlendirilen oyunculara dönüştü. Buna rağmen Baresi’nin büyüklüğünü ölçmek hâlâ kolay değil. Çünkü istatistikler onun kaç pozisyonu başlamadan bitirdiğini, kaç takım arkadaşını doğru yere yönlendirdiğini ya da rakibin kaç kez planından vazgeçmesine neden olduğunu gösteremez.

Baresi futbolun en gösterişli işini yapmadı. Topu ağlara göndermek yerine topun oraya ulaşmasını engelledi. Yine de sahada bulunduğu süre boyunca oyunun yönünü, ritmini ve sınırlarını belirledi. Savunmacının kaderinin olaylara cevap vermek olmadığını, oyuna hükmedebileceğini kanıtladı.

Bu nedenle Franco Baresi’nin ardından kalan esas şey kupalar, maç sayıları ya da emekliye ayrılmış bir forma değildir. Onun mirası, futbolun nerede başladığına ilişkin düşüncemizi değiştirmiş olmasıdır. Hücumun ilk adımının kimi zaman rakip forvetin önüne geçen bir savunmacıyla atıldığını, liderliğin yüksek sesle değil doğru zamanda öne çıkmakla kurulabildiğini ve oyunun en büyük zekâlarından birinin sahanın en gerisinde yaşayabileceğini gösterdi.

Baresi sahayı terk ettiğinde libero da yavaş yavaş futbolun geçmişine karıştı. Fakat onun oyuna kattığı akıl kaybolmadı. Bugün bir savunmacı rakibin koşusunu önceden sezdiğinde, topu kazandıktan sonra başını kaldırıp doğru pası verdiğinde ve bütün hattı tek hareketle yönettiğinde, futbol hâlâ onun bıraktığı yerden konuşuyor.