Newton’dan çip savaşlarına: Bilim ve teknoloji kimin için çalışıyor?

Bugün dünyada en sert kavgalardan biri nadir toprak elementleri için dönüyor. Lityum, kobalt, neodim… Elektrikli otomobillerden savaş uçaklarına, veri merkezlerinden füze sistemlerine kadar çağımızın bütün stratejik teknolojileri bu ham maddelere bağımlı. ABD ile Çin arasındaki gerilim yalnızca bir “ticaret savaşı” değil. Yarı iletkenlerden yapay zeka altyapılarına, Afrika’daki maden sahalarından Pasifik’teki askeri üslenmelere kadar uzanan büyük bir hegemonya mücadelesi yaşanıyor. Peki bu tablo bize neyi gösteriyor? Bilimin ve teknolojinin hiçbir zaman sınıflardan, üretim ilişkilerinden ve iktidar mücadelelerinden bağımsız olmadığını.

Hessen ve Newton’un tarihsel gerçeği

Tam da burada Sovyet Bilim İnsanı Boris Hessen’in yıllar önce yazdığı “Newton’un Principia’sının Toplumsal ve İktisadi Kökleri” bildirisi yeniden önem kazanıyor.

Hessen çok basit ama sarsıcı bir soru soruyordu: Neden Isaac Newton tam da 17. yüzyıl İngiltere’sinde ortaya çıktı? Yanıtını bireysel dehadan çok daha geniş perspektifle verdi. Yükselen ticaret ve kapitalizminin ihtiyaçları… Daha iyi gemiler gerekiyordu. Daha hassas topçuluk hesapları yapılmalıydı. Deniz ticareti büyüyor, limanlar genişliyor, madenler derinleşiyor, yeni makineler kuruluyordu. Yani mekanik fizik, yalnızca “hakikati arayan dahilerin” ürünü değildi; yükselen burjuvazinin maddi ihtiyaçlarının içinden doğuyordu. Galileo Galilei’nin hareket deneyleri, Johannes Kepler’in gök hesapları, Newton’un hareket yasaları… Bunların tamamı aynı tarihsel dönüşümün parçalarıydı.

Feodal üniversiteler Aristoteles metinlerine kapanmışken, yeni bilim tersanelerde, top dökümhanelerinde, maden galerilerinde ve gözlemevlerinde gelişiyordu. Hessen’in asıl önemi burada yatıyor. Newton’u ve üretimini küçümsemiyor; onu tarihin içine yerleştiriyor. Çünkü bilim dediğimiz şey hiçbir zaman toplumsal üretimden bağımsız olmadı.

Bugünün mekaniği: Çipler, veri ve yapay zeka

Bugün de farklı değil. 21. yüzyılın temel meselesi artık yalnızca petrol değil. Veri, işlem gücü, yarı iletken üretimi ve nadir toprak elementleri dünya siyasetinin merkezine yerleşmiş durumda. Yapay zeka dediğimiz şey bile sonuçta devasa enerji tüketimi, çip üretimi ve veri merkezleri üzerine kurulu.

Bu yüzden Tayvan’daki çip fabrikaları dünya ekonomisinin kalbi haline geliyor. Bu yüzden Afrika’daki kobalt yatakları için darbeler, iç savaşlar ve vekalet çatışmaları yaşanıyor. Bu yüzden Pasifik’te askeri yığınak büyüyor. Bu yüzden Ukrayna savaşı yalnızca “sınır güvenliği” üzerinden okunamıyor; enerji yolları, tahıl koridorları ve sanayi zincirleri üzerinden de okunuyor.

Kapitalizm bugün de kendi ihtiyaç duyduğu bilimi büyütüyor. 17. yüzyılda topçuluk için mekanik neyse, bugün yapay zeka ve yarı iletken teknolojileri aynı yerde duruyor. Ve tam da bu nedenle teknoloji şirketleriyle savaş sanayi arasındaki bağ giderek büyüyor. Pentagon bütçeleriyle Silikon Vadisi yatırımlarının iç içe geçmesi tesadüf değil. Çünkü sermaye açısından bilim, insanlığın ortak kurtuluşunun değil, rekabetin ve hegemonya mücadelesinin aracı olarak örgütleniyor. Bugün Google’ın askeri projeler için veri ve yapay zeka sistemleri geliştirmesi, Microsoft’un ABD Savunma Bakanlığının bulut bilişim işlerini üstlenmesi, yapay zeka tabanlı bazı sistemlerin de doğrudan güvenlik ve savunma alanında kullanılması bunun açık örnekleri. NVIDIA ise artık yalnızca bilgisayar oyunları ya da grafik işleri için değil, yapay zekadan askeri simülasyonlara kadar en kritik alanların çiplerini üreten bir şirket haline gelmiş durumda. Bir yandan da ABD’nin Çin’e getirdiği çip kısıtlamaları, teknolojinin artık sadece ticaret değil, doğrudan güç ve hegemonya mücadelesinin bir parçası olduğunu açıkça gösteriyor.

NATO ve güvenliğin gerçek anlamı

Bugün NATO’nun giderek Asya-Pasifik’e uzanan yeni stratejileri de bu çerçevede okunmalı. NATO artık yalnızca klasik bir askeri ittifak değil; enerji yollarının, ticaret koridorlarının, teknoloji zincirlerinin ve emperyalist çıkar alanlarının korunması için hareket eden küresel bir savaş örgütü gibi davranıyor.

Türkiye’de de bu yıl yapılacak NATO toplantıları da bu nedenle yalnızca diplomatik başlıklar değil. Türkiye egemen sınıfları ülkeyi emperyalist blokların ileri karakolu haline getirdikçe, ülkenin ekonomik ve siyasi bağımlılığı daha da derinleşiyor.

Oysa gerçek bağımsızlık NATO üslerinin genişletilmesinde değil, emperyalist savaş politikalarına eklemlenmekte değil, halkların çıkarını sermayenin jeopolitik hesaplarına bağlamakta hiç değil.

Türkiye’nin bağımsızlığı, ülkenin emperyalist savaş stratejilerinin parçası olmaktan çıkmasıyla mümkündür. Çünkü NATO’nun tarihi “savunma” değil; Yugoslavya’dan Afganistan’a, Libya’dan Orta Doğu’ya kadar müdahalelerin, işgallerin ve yıkım politikalarının tarihidir.

Bilim kimin için?

Bugün yapay zekadan çip üretimine, enerji koridorlarından nadir toprak elementlerine kadar uzanan küresel rekabet daha sert bir döneme girerken, savaş blokları da büyüyor. Bu yüzden mesele yalnızca dış politika değil. Mesele, bilimin, teknolojinin ve üretici güçlerin insanlığın ortak ihtiyaçları için mi yoksa yeni paylaşım savaşları için mi kullanılacağıdır.

Ve tam da bu yüzden, gerçek bir bağımsızlık mücadelesi aynı zamanda emperyalizme ve onun askeri örgütlerine karşı mücadeledir.

NATO’nun dağıtılması talebi bugün yalnızca siyasi değil, insanlığın geleceği açısından tarihsel bir ihtiyaç haline gelmiştir.