Bilim ve metafor

Sıklıkla hayatı bir devlet hastanesi servisine benzetiyorum.

Duvarlar renksiz, boyalar kalkmış, lekeler sarmış.

Elimize bir numara vermişler ama mantığı yok, karışık.

17 ile 4 bin 254 yan yana bekliyor ve arada 311’e geliyor sıra.

Takip edebilme şansımız yok. Canımız acıyor, çareye ulaşabilmiş değiliz, çare var mı belirsiz.

Gelen giden teşhis koyuyor, koyanlar doktor değil.

Öyle zamansız, süresiz bir bekleyişte içimiz daralarak, aç biilaç, yorgun beklerken birileri sedyelerde ölüyor gözümüzün önünde.

Biteviye.

Biz ekseriyetle onları konuşuyoruz, birbirimizi tanımadan, tam da tanışmaya çalışmadan.

Öyle süzmüşüz biraz uzaktan, kanaat geliştirmişiz, icap ederse kanaatimize uygun iki cümle sarfetmek üzere lafın yerini de bekliyoruz.

Arada bir nadiren, bir meczup, bir garip, sıra dışı insan dahil oluyor. Ona bakıp laflar atıp inceden alaya alır gibi oluyoruz. Havadaki ağırlık dağılmıyor da çatık kaşlar yerini müstehzi gülüşlere bırakıyor.

Kısa sürüyor. Bir yeni sedye, yeni ölüler.

Öyle bir kasvet, karanlık, sonsuza kadar gidecek gibi görünen bir bekleyiş.

İnsanız ya işte o esnada bile göz uzamış tırnaklara takılır, eve gidince keseyim der kendine. Ya da ayağındaki pabuca bakıp bunlar da ne dayanıklı çıktı, kaç sene oldu ben alalı diye bomboş fikirler geçer aklından. Elin cebindeki tarağa takılır, çeker şöyle bir tararsın saçını, alışkanlıktan.

Bunlar da işte günü geçirişlerimize benziyor.

Otobüs bekleme sendromu deriz ya bir nevi, hani otobüsü beklersiniz gelmez ama o kadar beklemişsinizdir ki artık yürümek için çok geç gibi gelir, beklemeye devam ettikçe de aslında beklediğiniz süre yürüyerek varmaktan bile uzun hale gelir.

Biz sürekli bekliyoruz, neyi olduğunu tam bilmeden bir şeyleri.

Biri bir şey yapsa da her şey biraz daha iyi olsa. Peki kim ve ne? Bu kadar çok bilinmeyenli denklemden sonuç çıkar mı? Bizi o bekleme odasına hapseden şey belirsizlik olabilir mi?

MIT McGovern Beyin Araştırmaları Enstitüsündeki nörologlar, karar verme sürecindeki beynin belirsizlik koşullarında, belirsiz duyusal ipuçları nasıl yorumladığını incelemişler ve beynin güvenilmez bilgiyi kullanmasını engelleyen nöronları olduğunu bulmuşlar. Bu nöronlar, güvenilmez bilgi üzerinde beyin hareketini durduran inhibe edici özelliktedirler, diyorlar.

Wisconsin–Madison Üniversitesindeki araştırmacıların yaptığı bir çalışma da diyor ki: Belirsizlik, rutin eylemleri yöneten birçok otomatik bilişsel süreci bozuyor.

Bilmesinlercilik: Obskürantizm maruziyeti üzerine travma sonrası stres bozukluğu bir de belirsizlik intoleransı ekleyelim.

Belirsizlik karşısında zihin, tehlikeyi önceden fark edebilmek amacıyla olasılıkları taramaya başlar. Bu süreçte felaketleştirme, aşırı düşünme ve “En kötüsüne hazırlanma” gibi bilişsel stratejiler devreye girer (Beck & Clark, 1997).

Bu da “Bunlar kötü günlerimiz, daha beter olacak her şey” anlayışımızı açıklıyor.

Belirsizlik nasıl yenilir? Kontrol edebildiğimiz şeylerin kapladığı hacmi artırarak.

Bu da kontrole geçmeyi gerektirir.

Düşünceyi değil tepkiyi düzenleyin diyor uzmanlar.  Belirsizlikteki düşünce, abartılı kötümserlik senaryoları arasında hızlı voltalar atarken, bunu kontrol etmeye harcayacağınız eforu, tepki geliştirmeye yönlendirin diyorlar.

Yani o hastane odasında, darmadağınık numaraları sıraya dizmeye başlasak, sedyelere geçiş alanı açsak, ilkyardım bilenleri organize etsek, boş durmak yerine gruplar halinde sohbete geçsek, olduğumuz alanı temizlemeye başlasak bir çoğumuz belki oracıkta iyileşeceğiz demek.

Kontrol edebildiğimiz şeyler üzerine çalışsak, herkes bulunduğu alanın kontrolü için organize olsa, zaten her yerde olduğumuzdan belki de tüm hastane düzelecek.

Cahil, beceriksiz, pesimist değiliz, üzerimize stratejik dökülmüş bir ölü toprağı var.

Ve ölüm, seçim beklemiyor.