Cevad Prekazi: Başka bir futbolun, başka bir dünyanın insanı

Cevad Prekazi’nin hayatını anlatmaya bir golden değil, bir kütüphaneden başlamak istiyorum. Gençliğinde Partizan Stadı’nın içinde bir kütüphane bulunurmuş. Kulüp, futbolcuların okuldaki başarısını da önemser, dersleri kötü olan gençlerin antrenmana katılmasına izin vermezmiş. Yıllar sonra stadın kütüphanesi kaldırılmış. Prekazi bu değişikliği sıradan bir tadilat gibi hatırlamıyordu. Orada, futbolun insan yetiştirmekle ilgili sorumluluğunu da geride bıraktığı bir dönemin işaretini görüyordu. O kütüphane, genç bir oyuncuya futbolun bir gün biteceğini ve hayatın devam edeceğini de hatırlatıyordu.

1957’de Kosova Mitroviçası’nda doğan, futbolu Remont’ta öğrenip ağabeyinin izinden Partizan’a giden bir çocuktu Prekazi. Profesyonelliğe adım attığında henüz on sekizine girmemişti. Belgrad’ın en büyük kulübünde yetişmesi ona futbolun ötesinde şeyler öğretti. Formasını giydiği takımın tarihini, tribünlerin neyi temsil ettiğini ve rakibin neden düşman sayılamayacağını da orada öğrendi. Yıllar sonra Kızılyıldız futbolcularıyla maç bitiminde yemeğe gittiklerini anlatırken, rekabetin bugün aldığı hâle şaşkınlıkla bakıyordu.

Arnavut kökenliydi; eğitimini Arnavutça almıştı. Buna rağmen kendisini ısrarla Yugoslav olarak tanımlıyordu. Bu aidiyet, kökenini unutmasının sonucu değildi. Farklı dilleri konuşan insanların aynı siyasal topluluğun parçası olabileceğine inanıyordu. Tito dönemine ilişkin hatıralarında büyük bir özlem vardı. Prekazi’ye göre bir insanın nereden geldiği, başka insanlarla eşit biçimde yaşamasına engel olmamalıydı.

Partizan’ın adının faşizme karşı savaşanlardan geldiğini hatırlatmayı severdi. Daha sonra oynadığı Hajduk Split’in de antifaşist geçmişine sahip çıkıyordu. Bir dönem kendisine verilen, üzerinde kızıl yıldız bulunmayan Hajduk formasını giymeyi reddetmesi, onun için bu tarihin süs olmadığını gösteriyor. Geçmişin işaretlerinin kaybolmasını, geçmişte verilmiş mücadelelerin de kolayca unutturulması olarak görüyordu. Bir futbol takımının formasının üzerindeki küçücük bir şekle böylesine anlam yüklemesi, onun dünyaya nasıl baktığını anlatmaya yetiyor.

Sol ayağın bildikleri

Türkiye ise Prekazi’yi önce sol ayağıyla tanıdı. Galatasaray’ın uzun şampiyonluk bekleyişinin sona erdiği yıllarda taraftar, top onun önüne geldiğinde başka bir şey olacağını hissediyordu. Kendinden eminliği rakibi küçümsemekten gelmiyordu; yapabileceği işin sınırlarını çalışarak öğrenmişti. Antrenmanlardan sonra sürdürdüğü şut çalışmalarını, frikiğin nereye ve nasıl gönderileceğini büyük bir ciddiyetle anlatırdı. Uzaktan bakıldığında olağanüstü görünen bir hareketin arkasında kimsenin seyretmediği saatler vardı.

Üstelik en ünlü vuruşu bile tam olarak tasarladığı gibi gerçekleşmemişti. Monaco karşısındaki frikikte topa dış falso vermek istemiş, top ise düz gitmişti. Bu ayrıntıyı yıllar önce Socrates Dergi’ye verdiği söyleşide saklamadan anlatması önemli. Yıllarca tekrar tekrar gösterilen o golün sahibi, kendi efsanesini büyütmek için şansın payını silmeye çalışmıyordu. Bir futbolcunun becerisi, her şeyi önceden belirlemesinde değil, beklenmedik sonuca ulaşabilecek cesareti göstermesinde de saklıdır. Prekazi bunu biliyordu.

Johan Cruyff’un kendisini Ajax’a istemesi de kariyerinin başka türlü ilerleyebileceğini düşündürüyor. Hayranı olduğu futbolcu karşısına çıktığında heyecanından titrediğini anlatıyordu. Transferi engelleyen kurallar aşılabilseydi kariyerinin nasıl bir yol izleyeceğini bilemeyiz. Bildiğimiz, Prekazi’nin bu karşılaşmayı yıllar sonra bile çocukça bir sevinçle hatırladığı. Sahaya büyük bir özgüvenle çıkan adamın kendi kahramanı karşısında sözcüklerini toparlamakta güçlük çekmesi, onu erişilmez bir efsane olmaktan çıkarıp bize yaklaştırıyor.

Kulaklıktaki başka dünya

Monaco maçı öncesinde takım arkadaşları sessizliğe gömülmüşken otobüste kulaklıkla müzik dinliyordu. Kaptan Cüneyt Tanman, onu konsantre olması için uyarmıştı; oysa Prekazi kendi hazırlığını çoktan tamamlamıştı. Başkalarının ciddiyet ölçüsüne uymaya ihtiyaç duymuyordu. Yine yıllar önce 1+1 Express’le yaptığı söyleşi, o kulaklığın içinden ne kadar geniş bir dünyanın geçtiğini gösteriyor. Bir futbolcunun müzik zevki diye başlayıp sürgüne, emek sömürüsüne ve kaybolmuş bir ülkeye açılan bu harika sohbeti mutlaka okumalısınız.

Prekazi’nin Blues’a düşkünlüğü rastlantı değildi. Sevdiği müzisyenlerin yaşamlarını merak ediyor, söyledikleri şarkıların hangi yoksulluklardan doğduğunu düşünüyordu. Şaban Bayramoviç’in hakkının verilmemesine öfkelenirken ilgisi sadece bir şarkıcının sesine değildi; o sesle kazanılan paranın kime gittiğini de soruyordu. John Lennon’a ve Joe Strummer’a duyduğu yakınlıkta da aynı duyarlılık hissediliyordu. Müzik onun için gündelik hayatı süsleyen bir eğlence olmaktan çok, başka insanların deneyimine kulak vermenin bir yoluydu. Zeki Müren’i de bu yüzden içtenlikle övüyor; söylenen her hecenin hakkını vermeyi büyük bir sanat sayıyordu.

Siyasetle ilişkisi de böyle kişisel bir yerden başlıyordu. Socrates Dergi’deki röportajında anlattığı kupa töreninde, kendisinden Turgut Özal’ın elini öpmesi istendiğinde eğilmeyi reddedip formasını armağan etmişti. Bunu anlatırken gösteriş yapan bir kahramanın edası yoktu. Yetki sahibi birinin karşısında nasıl davranacağına kendisi karar vermek istemişti. Che Guevara’nın resmini yanında taşıması ve kitaplardan söz ederken duyduğu heyecan, politik görüşlerinin hayatının dışına iliştirilmiş birer rozet olmadığını da gösteriyordu.

Prekazi’nin insanlara bakışında babasının belirleyici bir yeri vardı. Yine Socrates’teki söyleşisinde ondan söz ederken gözleri dolmuştu. Babasının ona, insanları inançlarına göre değil, davranışlarına göre değerlendirmesi gerektiğini öğrettiğini anlatıyordu. Kendi inançsızlığını gizlemeyen Prekazi, başkalarının inanma hakkını da savunuyordu. İnsanlara ilişkin hükmü, kimliklerinden önce birbirlerine ne yaptıklarına bakarak vermeyi tercih ediyordu. Babasını yıllar sonra bile böylesine özlemle anmasında, bu dersin bir payı olmalı.

Bir ülkenin ardından, bir insanın hatırası

Yugoslavya’da savaş başlayınca İstanbul’daki hayatını bırakıp Belgrad’a döndü. O sırada ülkesinde farklı kimliklerden dostlarının birbirine düşman edilmesi, uzaktan seyrederek dayanabileceği bir şey değildi. 

Yıllar önce Ali Sami Yen’de tribünler “Seni Sevmeyen Ölsün” diye söylediğinde, Prekazi bunun kendisinde uyandırdığı duyguyu anlatmakta zorlandığını söylüyordu. Aradan onca yıl geçmesine rağmen o sesi hatırladığında hâlâ heyecanlanıyordu. Şimdi onun ardından aynı şarkıyı düşününce, futbolun hayatımızda neden bu kadar derin izler bıraktığını daha iyi anlıyoruz. 

Prekazi, onu seyreden insanların gençliğinde yer etti. O insanlar büyüdü, hayatları değişti, sevdiklerini kaybettiler. Ama Monaco golünü, kendi hayatlarından bir parçayı saklar gibi sakladılar. Şimdi o görüntüyü yeniden açtığımızda topun nereye gideceğini hepimiz biliyoruz. Yine de gözümüz ondan ayrılmıyor. Bir an için hâlâ orada, topun başında. Kendinden emin, birazdan hepimizi ayağa kaldıracak. Ve biz, artık dönmeyeceğini bildiğimiz bir insanı birkaç saniyeliğine yeniden görebiliyoruz.