Çadırdan konteynere, değişmeyen işçi ölümleri

Sonbahar geldiğinden beri neredeyse her meteoroloji uyarısının ardından bir iş cinayeti haberi alıyoruz. Hava durumu bültenleri, işçiler için adeta nokta atışı ölüm ihbarlarına dönüştü. Kuvvetli yağış deniyor, bir kurye sel sularında yaşamını yitiriyor. Fırtına uyarısı yapılıyor, bir şantiyeden ölüm haberi geliyor. Meteoroloji tehlikeyi haber veriyor, patronlar üretimi sürdürüyor, işçiler ölüyor.

Antalya’da bir inşaat şantiyesinde işçilerin kaldığı iki konteyneri hortum parçaladı. Antalya Valiliğinin ilk açıklamasına göre dört işçi yaşamını yitirdi, bir işçi yaralandı. Şantiyedeki kule vinç de devrildi.

İşçiler, ertesi gün emek güçlerini yeniden satmak üzere dinlenmeye çekildikleri konteynerlerde yaşamlarını yitirdi. Gün boyu inşaat baronlarına konutlar yükselten işçilerin, gece başlarını soktukları yer onları hayatta tutamadı.

Hortumun şaşırtıcı olmadığı coğrafya

Antalya Valisi Hulusi Şahin, çevredeki binalarda hasar bulunmadığını, başka bir yerden benzer bir ihbar gelmediğini belirterek yaşananları “Çok enteresan bir doğa olayı” olarak değerlendirdi.

Oysa meteoroloji bilimi açısından şaşırtıcı olan hortumun kendisi değil, bu tehlikenin hâlâ olağanüstü bir olay gibi anlatılması.

Meteorolog Abdullah Kahraman ve Paul Markowski’nin 2014 yılında Monthly Weather Review dergisinde yayımlanan Tornado Climatology of Turkey başlıklı araştırması, Antalya ile Anamur arasındaki yaklaşık 210 kilometrelik kıyı bandını Avrupa’da hortumların en sık görüldüğü bölgeler arasında gösteriyor. Araştırmada incelenen beş yıllık dönemde bu bölgede yılda ortalama 12 hortum kaydedilmiş.

Akdeniz siklonları olarak bilinen alçak basınç sistemleri, sıcak ve nemli deniz havasıyla soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasına bağlı olarak özellikle sonbahar ve kış aylarında şiddetli yağış, fırtına ve hortum oluşumuna elverişli koşullar yaratabiliyor.

Hortumların dar bir alanda etkili olması da meteorolojik özelliklerinden biri. Çevredeki binaların zarar görmemiş olması, yaşanan olayın bilimsel olarak bilinmeyen bir tehlike olduğu anlamına gelmiyor. Bilimsel olarak bilinen tehlikeler karşısında önlem alınmaması ise meteorolojinin değil, çalışma yaşamının sorunudur.

Üstelik Meteoroloji Genel Müdürlüğü Antalya için sarı kodlu kuvvetli yağış uyarısında bulunmuştu. Bu uyarı belirli bir şantiyede hortum oluşacağını göstermese de olumsuz hava koşullarına karşı hazırlık yapılmasını gerektiriyordu.

Peki işçilerin kaldığı konteynerlerin rüzgâr yüklerine karşı dayanıklılığı hesaplanmış mıydı? Zemine nasıl sabitlenmişlerdi? Kule vincin devrilme alanıyla işçilerin barınma alanı arasındaki mesafe değerlendirilmiş miydi? Meteorolojik uyarılar üzerine güvenli tahliye önlemleri alınmış mıydı?

On bir işçinin yandığı çadırlardan bugüne

11 Mart 2012’de İstanbul Esenyurt’taki Marmara Park AVM inşaatında işçilerin kaldığı çadırlarda yangın çıktı. On bir işçi, inşa ettikleri alışveriş merkezinin yanı başında, uyudukları yerde yanarak yaşamını yitirdi.

O günlerde işçilerin barındığı çadırların koşulları, elektrik ve ısıtma tesisatları, yangın önlemleri tartışıldı. 2013 yılında yürürlüğe giren Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile şantiyelerde barınma amacıyla çadır ve branda kullanılması, belirli istisnalar dışında yasaklandı.

Aradan on dört yıl geçti. Pek çok şantiyede çadırların yerini konteynerler aldı. İşçilerin barınma güvenliği ise yeniden ölüm haberleriyle gündeme geldi.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene riskleri değerlendirme, gerekli önlemleri alma ve acil durumlara hazırlanma yükümlülüğü getiriyor. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nin Ek-4 hükümleri de geçici yapıların sağlamlığından barınma yerlerinin sağlık ve güvenlik koşullarına kadar çeşitli zorunluluklar içeriyor.

Konteynerlerin yer seçimi, taşıyıcı sistemleri, zemine bağlantıları ve meteorolojik etkilere karşı dayanıklılıkları mühendislik esaslarına göre değerlendirilmeli. Barınma alanlarının geçici olması, işverenin sorumluluğunu geçici kılmıyor.

Mesai bitince tehlike bitmiyor

Daha iki hafta önce şiddetli yağışlar altında çalışmak zorunda kalan kuryelerin ölümlerini konuştuk. İstanbul Beykoz’da bir okul şantiyesinde bekçilik yapan Faik Şentürk’ün ölümünü gündeme getirdik. Şimdi de Antalya’da işçilerin uyudukları konteynerlerden ölüm haberleri geliyor.

Türkiye’nin dört bir yanında konutlar, oteller, alışveriş merkezleri yükseliyor. Bu yapıları inşa eden işçilerin önemli bir bölümü ise şantiyelerin kenarına yerleştirilmiş konteynerlerde yaşıyor. Sermayenin milyonlarca liralık yatırımlarında işçinin başını sokacağı yer, maliyeti düşürülmesi gereken kalemlerden biri sayılıyor.

İşçinin uyuduğu yerin sağlamlığı, temiz suya erişimi, ısınması, havalandırması, mahremiyeti ve dinlenmesi üretimin dışındaki meseleler değil. Bunların tümü işçi sağlığı ve güvenliğinin, insanca yaşama hakkının parçası.

İklim değişikliğiyle birlikte aşırı yağışlar, fırtınalar, seller ve sıcak hava dalgaları çalışma yaşamındaki tehlikeleri ağırlaştırıyor. Buna karşılık işçilerin barınma alanlarının güvenliği, patronların maliyet hesabına ve yetersiz denetimlere bırakılamaz.

Antalya’daki ölümlerin ardından konteynerlerin teknik özellikleri, şantiye yerleşim planı, risk değerlendirmeleri ve meteorolojik uyarılar karşısında alınan önlemler incelenmeli. Sorumlular belirlenmeli. Ülke genelindeki şantiye yatakhaneleri ve yaşam alanları bağımsız, etkin denetimlerden geçirilmeli.

İşçinin insanca barınması patronun sağladığı bir lütuf değil, temel bir haktır. Bu hakkın güvencesi de işçilerin örgütlü mücadelesi ve kamusal sorumluluktur.

İnşaat baronlarına ev yapan işçilerin, başlarını soktukları yerde ölmediği bir düzen kurmak zorundayız.