Bunu gören yürek nasıl dayana…

“Enflasyon Düşüyor Ne Demek” isimi yazımda Şimşek döneminde fiyatlar genel seviyesindeki artışın %217,4 olduğunu ifade etmiştim. Bilindiği üzere Cumhurbaşkanı Erdoğan Haziran 2023’le birlikte bakanlık görevinden Nurettin Nebatiyi almış yerine Mehmet Şimşek’i getirmişti. Bu dönüşüm sadece isimlerin değişmesi değil, uygulanmakta olan iktisat politikaları tercihinde de önemi bir değişim anlamına geliyordu. Sonradan irrasyonel- herhalde bunu akıl dışı olarak çevirebiliriz- olduğu anlaşılan Nebati programından, rasyonel- bunu da akılcı ya da akla uygun olarak düşünebiliriz- Şimşek programına geçiş bir tür IMF’siz kemer sıkma programını gündeme getirdi. Her kemer sıkma programında olduğu gibi sıkılan büyük oranda çalışan insanların, emekçilerin, emeklilerin, geniş anlamda halkın kemeriydi. İşin talep kısmını enflasyonun nedeni olarak gören yönetim çözümü de talebi, tüketimi, harcamayı, hülasa geniş halk kesimlerinin gelirlerini azalmakta buldu. Buna rağmen durum ortadadır. Girişte de ifade ettiğim gibi fiyatlar o günden bu yana %217,4 artmıştır. Kemer sıkıldığıyla kalmıştır. 

Meselenin bir yanı bu iken, ilişkili diğer yanı da hem ülkenin sektörel yapısı ile hem de istihdam düzeyi ile ilgilidir. Sanayi sektörü, bir ülkenin kapitalist gelişme süreci için her zaman elzem olmuştur. Bunun için tarihten de teoriden de yeterli kanıt bulabilirsiniz. Tarımdan sanayiye yaşanan geçiş, sanayide istihdam artışlarını beraberinde getirmiştir. Yapısal dönüşüm olarak adlandırılan bu süreç kapitalist ekonomilerin genel seyrine işaret ederken, iktisadi olarak az gelişmiş olarak nitelendirilen kimi ülkelerin, kapitalizmin merkez ülkeleri gibi bir sanayileşme süreci yaşamadan hizmetler sektörünün ağırlığında bir tür erken sanayisizleşme yaşadığı gözlenmiştir. Diğerleri yanı sıra bu durumun en önemli göstergelerinden biri de sanayi sektörünün istihdam düzeyidir. Şimşek programının fiyat artışlarını önlemek noktasındaki başarısızlığı ortada iken programın sanayi istihdamı üzerindeki sonuçlarının da pek parlak olmadığı görülmektedir.

Mehmet Şimşek’in Haziran 2023’den yani bakan olarak atanmasından bu yana Türkiye sanayisinin istihdam seyrine baktığımızda bunu rahatlıkla görebiliyoruz. Aşağıdaki tablo Şimşek’in göreve gelmesinden bu yana sanayi sektörü istihdamındaki değişimi alt kırılımlarıyla birlikte vermektedir. Buna göre en genel düzeyde sanayi sektöründe istihdam bu üç yıllık dönemde artmak bir yana %3,8 azalmıştır. Bu azalış en çok istihdam sağlayan iki bileşende yoğunlaşmakta: sanayi istihdamının yaklaşık %37’sini oluşturan ara malı imalatında üç yılda %2,6 ve yaklaşık %31’ini oluşturan dayanıksız tüketim malı üretiminde %9,5. Artış yaşanan kırılımların da hem istihdam kapasitesi nispeten düşük hem de söz konusu artış muhtemelen nüfus artış hızının bile gerisinde.  En büyük alt sektör istihdam kayıplarının sırasıyla deri -%25,9, giyim -%25,8, kömür-linyit -%23,1, su hizmetleri -%19,8, tekstil -%14,9 olduğu görülüyor. Örneğin giyimde çalışan sayısı 176.820, tekstilde ise 71.941 kişi azalmış.

Tablo istihdam azalışının büyük oranda emek yoğun, düşük teknolojili sektörlerde yaşandığını düşündürse de teknolojik düzeyi daha yüksek olan malların üretimindeki istihdam görünümünün de bu azalışı soğuramadığı açıktır. Aşağıdaki tablo Şimşek döneminde sanayi istihdamındaki değişimi teknolojik düzey bağlamında sunmaktadır.  

Not: Kapsam yalnızca verilen teknoloji sınıflamasındaki 24 imalat bölümüdür; madencilik, enerji ve su-atık faaliyetleri toplamın dışındadır.

Tablodan da görüleceği üzere Şimşek döneminde düşük teknoloji ile üretim yapan sektörlerde iki yüz binden fazla bir istihdam kaybı olmuştur. Yüksek teknolojili sektörlerin istihdamında da bir gerileme gözlenirken orta-düşük ve orta-yüksek teknolojili üretim yapan sektörlerdeki %0,5 ve %0,2 ile oldukça düşük bir düzeyde kalmıştır.

Son olarak Şimşek’i sanayi istihdamı bağlamında kendisinden önceki bakan ile karşılaştıralım. Bilindiği üzere Nurettin Nebati Aralık 2021 ile Haziran 2023 tarihleri arasında bakanlık yapmıştır. Her ne kadar uygulanan politikalar çok da bakanın kim olduğu ile ilişki değilse de yine de karşılaştırmak iyidir. Her iki dönem de çok parlak değildir ancak Şimşek dönemi bu anlamda özel bir başarısızlık örneğidir. Şimşek döneminde 38 ayın 26’sında sanayi istihdamında bir önceki aya göre bir düşüş görünmektedir. 2024 Temmuz’unu takip eden süreçte ise düşüş kronik bir hal almış görünüyor.

Enflasyonla mücadeleyi amaçlayan Şimşek bunu başaramadığı gibi uyguladığı kemer sıkma politikasının aslında çok da şaşırtıcı olmayan bir sonucu olarak sanayide de ciddi istihdam kayıpları yaratmıştır. 

Şimşek göreve geldiğinden bu yana, resmî tatiller ve hafta sonlarını bir kenara bırakırsak yaklaşık 768 iş günü geçmiş, yapay zekâ öyle söylüyor. O günden bugüne sanayide işini kaybeden işçi sayısı, ilk tabloda gördüğümüz üzere 187.388, diğer bir deyişle Şimşek programının bedeli her işgünü için işini kaybeden 244 işçi.

Mahzuni Şerif diyesi, “… bunu gören yürek nasıl dayana…”