Enflasyon düşüyor ne demek?

“Dönemsel eğitim fiyat artışlarına ve savaşın etkilediği akaryakıt fiyatlarına rağmen enflasyonda düşüş devam etti; yıllık enflasyon %31.5 olarak gerçekleşti” diye tweet atmış Bakan Şimşek. O zaman soralım: Enflasyon düşüyor ne demek? Hadi açıklanan (manşet) enflasyon oranını doğru ve herkes için geçerli kabul edelim ve öyle düşünelim, ki öyle olmadığını birçok defa yazmaya çalıştım.

Enflasyon düşüyor demek kabaca fiyatların artış oranında azalma var demektir. Diğer bir ifadeyle enflasyonun düşmesi fiyatların düşmesi anlamına gelmez. Artış oranı belirli bir zaman dilimi dahilinde azalış gösterse de fiyatlar artmaya devam etmektedir. Bir örnek üzerinden ifade edelim: Bir bardağa su dolduruyorsunuz mesela, ilk başta saniyede 50 ml su akıyordu, şimdi saniyede 20 ml akıyor. Musluk hâlâ açık, bardak hâlâ doluyor, sadece daha yavaş doluyor. Bardaktaki suyun azaldığını söylemek mümkün mü?

Enflasyonun varlığı bizatihi fiyatların arttığını göstermektedir. O zaman son ayın verisine bakarak enflasyon düşmeye devam ediyor demek “yanlış” olmasa da durumu şöyle ifade etmek daha “doğru”dur: Ağustos ayında fiyatlar bir önceki aya göre %1.84 artmıştır. Sormak lazım tabii, bizim gelirimiz bu kadar arttı mı diye? Bu arada çok sayıda ülkenin aylık değil yıllık artışının bu civarda olduğunu da söylemek gerekir.     

Diğer yandan fiyatların artışı her zaman aynı şeyi de ifade etmez. Örneğin bir ekonomik durgunluk, yavaşlama döneminde fiyatlar genel seviyesindeki artış ekonomide bir tür canlanmaya işaret edebilir. Ya da hayat pahalılığı denen şeyin olmadığı bir durum varsayın, böylesi bir ortamda enflasyon yani fiyat artışlarının sabit gelirliler, tüketiciler, işçiler vb. üzerinde olumsuz bir etkisi olacaktır. Ancak bu etki en az birkaç yıl boyunca devam eden yüksek enflasyon ortamında fiyatların yükselmesinin yaratacağı etkiden daha az olacaktır. Diğer bir deyişle, enflasyonun kronik hale geldiği ortamlarda fiyat artışlarının etkisi hayat pahalılığı düzeyi zaten yüksek olduğu için daha da yıkıcı olacaktır. Hülasa %1.84 böylesi bir zeminde hiç de azımsanmayacak bir orandır.  

Sayılarla çok şey söylemek mümkün, örneğin, Şimşek’in ifade ettiği gibi enflasyon oranı yıllık bazda bakıldığında Temmuz’da %31.75’den Ağustos’ta %31.51’ düşmüştür. Ama örneğin Temmuz ayındaki yıllık enflasyon oranıyla değil de Mart ayındaki ile karşılaştırıldığında oran %30.87’den %31.51’e çıkmıştır da diyebiliriz. Peki nereyi başlangıç noktası olarak almalıyız? Şimşek’in göreve başladığı tarihten bugüne bakmak belki de en anlamlısı olacak.          

Enflasyon oranı kısaca TÜFE denilen bir endeks üzerinden hesaplanır. Aylık, yıllık, bir önceki yılın aralık ayına göre vs. Yani hesaplamaya esas alınan fiyat endeksidir, oranlar buradan çıkar. Aşağıda Mehmet Şimşek’in bakan olduğu Haziran 2023’den bugüne endeksin seyrini gösteren bir grafik kullandım. Görelim Şimşek döneminde fiyat hareketleri nasıl gerçekleşmiş.

Bu hızlı yükselişi sayılarla ifade edersek Şimşek’in bakanlığı dönemindeki fiyat artışı %217.4tür. Yani fiyatlar genel düzeyi yaklaşık 3,17 katına çıkmıştır. Daha açık bir ifade ile örneğin Mehmet Şimşek’in bakan olduğu ay Türkiye’de tek bir mal üretiliyor olsaydı ve fiyatı 100 TL olsaydı o mal bugün 317 TL olmuştu. Bakan Şimşek’in uyguladığı enflasyonu düşürme politikasının tüm sosyal/sınıfsal maliyetine rağmen durum budur.

Orta Vadeli Programa (OVP) değinerek bitirelim. 2025-27 tarihli planda 2026 yılı TÜFE tahmini %9.7, 2026-28 tarihli OVP’de tahmin %16, 2027-29 OVP’sinde ise gerçekleşme tahmini %28.4. Sormak gerekir, %9.7’den %28.4’e yaşanan bu sapma başarılı bir programın göstergesi olabilir mi? Ekonomi yönetiminden beklenen “dışsal” şoklara yanıt üretebilen bir ekonomi inşasıdır, mazeret inşası değildir.