Kâr hırsı, insan hayatının önünde: Kanser ilacının fiyatı, maliyetinin 200 katı!

 İlaç sektörü, onlarca yıldır dünyanın en kârlı endüstrileri arasında yer almayı sürdürüyor. Bu durum genellikle, yüksek kazançların tıbbi araştırmalar sayesinde geliştirilen yenilikçi ilaçlardan kaynaklandığı iddiasıyla açıklanır. Ancak tablo gerçekte oldukça farklı.

İlaç şirketleri ilaçları, fiyatları ve bilimsel bilgiyi kontrol ediyor. Klinik araştırmaların çoğu ilaç firmaları tarafından finanse ediliyor; sonuçlar seçici biçimde yayımlanıyor, olumsuz veriler gizleniyor. “Hayalet yazarlık” yoluyla kimi ilaçları savunan makaleler yayımlatılıyor, kimi riskler gizleniyor. Dolayısıyla bilimsel bilgi halk sağlığı aleyhine maniple ediliyor.

Ancak sorun yalnızca bununla sınırlı değil. İlaçta tekelleşme ve patent rejimiyle fiyatlar, tekellerin tam kontrolünde.

Öyle ki, uzun yıllardır muhabir olarak yüksek ilaç fiyatlarını takip eden David Armstrong, ABD’li ilaç tekeli Bristol Myers tarafından üretilen tek bir Revlimid hapı maliyetinin sadece 25 sent olduğunu öğrendiğini açıkladı. Kanser tedavisinde kullanılan bu hapı aslında Celgene isimli şirket üretiyordu ve bu ilacın satışıyla pazarda ciddi gelir elde etti. Ardından şirket Bristol Myers tarafından satın alındı.

Esasen Revlimid’in birincil patenti 2019’da sona ermişti. Bu durum, rakiplerin pazara girmesine ve markalı Revlimid’in fiyatını düşürmesine kapı açmalıydı. Ancak bu gerçekleşmedi çünkü Celgene/Bristol Myers, 2022’de jenerik ilaç rakiplerini, 2026’ya kadar satabilecekleri jenerik Revlimid miktarını ciddi şekilde sınırlayan bir anlaşma imzalamaya zorladı.^[1] Celgene/Bristol Myers ile anlaşan jenerik ilaç şirketleri, başlangıçta 2022 başından itibaren toplam pazarın yüzde 7’sinden fazlasını satamayacak şekilde sınırlandırılmıştı. Celgene/Bristol Myers’in hacim kısıtlamaları sonraki yıllarda biraz hafifledi, ancak 2026’ya kadar yürürlükte kalacak.

Pazar onlarda kaldı. Kanser hastaları için üretilen ve bir adet kapsül maliyeti 25 cent (10 lira 43 kuruş) olan ilaç ABD’de yüzlerce dolara satılıyor.

Peki Türkiye’de?

21 kapsülden oluşan ilaç kutusunun Türkiye satış fiyatı 43 bin 733 TL. Bir adet kapsül kanser hastasına 2 bin 82 TL’ye mal oluyor. Fiyat, maliyetin yüzde 19 bin 876 fazlası. Bu tutar, fiyatın maliyeti yaklaşık 200’e katladığı anlamına geliyor.

Sigortanız varsa, bunu Sosyal Güvenlik Kurumu karşılıyor. Ya yoksa?

Türkiye’de satılan ve Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmayan dört kanser ilacı var. Keytruda’nın fiyatı 68 bin 500 TL, Tecentriq’in fiyatı 65 bin 712 TL, Opdivo’nun fiyatı 30 bin 811 TL ve Altuzan’ın fiyatı 16 bin 341 TL. Bu şirketler de büyük kâr marjı ile çalışıyor ve ücretleri gasbediyor.

Bu devasa kâr marjı ne için? Yeni bilimsel araştırma ve ilaçları fonlamak için mi? En büyük ilaç tekelleri ABD’li ve bu şirketlerin -vergi indirimleri düşüldükten sonra- toplam harcamalarının yalnızca yaklaşık yüzde 1.3’ü, yeni ilaçların ortaya çıkmasını sağlayan temel bilimsel araştırmalara ayrılıyor. Ayrıca, ilaç şirketlerinin piyasaya sürdüğü yeni ürünlerin büyük bölümü tedavi açısından kayda değer bir yenilik sunmuyor. Nitekim 2005 ile 2014 yılları arasında Fransa’da piyasaya giren 1032 yeni ilaç ve mevcut ilaçların yeni kullanımları incelendiğinde, sadece 66’sının belirgin bir fayda sağladığı görülmüştü. Geri kalanların yarısından fazlası “Önemli bir yenilik değil” şeklinde sınıflandırılırken, 177’si ise ciddi yan etkiler ve fayda eksikliği nedeniyle “Kabul edilemez” olarak değerlendirildi.

***

Kâr çoktan, halk sağlığının önüne geçti. Bristol Myers, 2020-2025 yılları arasında 276 milyar dolar gelir elde etti; 1996-2019 arasında bu rakam 450 milyar dolardı. Fikri mülkiyet rejiminin küresel ölçekte güçlendirilmesi, milyonlarca insan için temel ilaçlara erişimi kısıtladı ve daha fazla kısıtlamaya devam edecek.

İlaç tekelleri, bilimi, devletleri ve hastaları kâr zincirine mahkum etti. Halk sağlığını korumanın yolu, bu zinciri kırmaktan; ilacı bir ticari meta değil, kamusal hak olarak savunmaktan geçiyor.

Dipnotlar:

1. ^{^} http://bit.ly/3WgIkmx