Sandık, savaş ve bitmeyen belirsizlik

Amerika’da ve İsrail’de beklenen seçim süreçleri tamamlandı. Amerika’da Trump’ı, İsrail’de Netanyahu’yu seçimlerden sonra zorlu zamanlar bekliyor ancak her iki seçim de bölgeye barış getirir mi, İran savaşını bitirir mi; oldukça şüpheli.

Amerika’dan başlayacak olursak evet, Trump yönetimi Kongre’deki çoğunluğu Demokratlar’a kaptırdı. Ocak ayından itibaren Demokrat ağırlıklı Kongre göreve başlayacak. Trump yönetiminin kolay kolay savaş kararları alması, ek bütçe talep etmesi gibi manevra alanları epey daralacak ancak Trump’ın hala başkanlık koltuğunda oturduğunu ve kongrenin Trump’ın adımlarını zorlaştırsa da tamamen engelleyemeyeceğini unutmamak gerek. Anket ve seçim sonuçlarının ortaya koyduğu eğilimlere göre Amerikalılar İran savaşının ekonomik maliyetini hissetmeye başlamış ve bu maliyet Trump’a fatura edilmiş. Bu nedenle Trump ve Rubio gibi isimlerin seçimlerden sonra İran savaşının bittiğine, yeri bir savaşa gerek olmadığına, İsrail’e verilen sınırsız ekonomik desteğin sorgulanması gerektiğine dair açıklamalar Amerikalıların tepkisinin Trump ve ekibi tarafından da doğru okunduğunu gösteriyor. Ancak bu açıklamalarla birlikte İran savaşının sona ereceği, bölgedeki gerilimlerin yatışacağı sonucuna ulaşmak için hala çok erken.

Öncelikle İran savaşı sebebiyle zayıflamış olan Trump’ın siyasi desteğini artırmak için bir kez daha gürültülü, parıltılı sonuçlar için askeri yöntemlere başvurması ihtimali yüksek. İran’a yönelik çok yıkıcı bir saldırı emrinin verilmesi hala olası. Muhtemelen Trump’ın şu anda yapamayacağı tek şey neredeyse 8 aydır devam eden savaşı aynı seviyede tutmak olacak.

Seçimlerden önce de 47 milyar doları aşan maliyetine ve füze stoklarını eritmesine rağmen Amerika açısından bir kazanım ile sonuçlanmayan savaş nedeniyle Trump hedef tahtasındaydı. Keza bu savaşın askıda kalması sebebiyle körfez ülkeleri ekonomik açıdan her geçen gün artan ekonomik kayıpları artık çevirebilecek durumda olmadıklarını söylüyorlar.

Yine savaşın Suudi Arabistan’dan Afrika’ya kadar yayılma riski de yeni krizleri ve buna bağlı bölgesel ekonomik kırılmalardan göç akınlarına birçok riski tetikleme potansiyelini büyütüyor. Ki, uzmanlar Amerika-İran savaşının ve Hürmüz-Bab El Mendeb istikrarsızlığının akaryakıttan hastanelere, gıda fiyatlarından tekstile kadar her alanda faturasının gerçek anlamda 2027 yılından itibaren hissedileceğini söylüyor.

Diğer taraftan İran için de askıda kalan savaş halinin yarattığı ekonomik kriz hızla derinleşiyor. Açıkçası İran açısından da askeri maliyetlere ek olarak limanlarındaki blokaj sebebiyle ticaretin ağır darbe alması sürdürülebilir olmanın sınırlarına dayanmış durumda. Bunu İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan dahil birçok üst düzey isim dile getiriyor.

Hal böyleyken iki taraf da müzakerelere başlama noktasına hala çok uzak. Türkiye dahil birçok ülke arabuluculuk mesailerini seçimlerden sonra yeniden yoğunlaştırdı ancak henüz ufukta görünmeyen bir ateşkes bile bölgedeki tedirgin havayı yumuşatmaya yetmez. Artık Amerika ve İran arasında asgari müşterekte bir uzlaşma gerekiyor ki bu da İran’ın küresel ekonomik sisteme sınırlı da olsa katılmak üzere esnemesi, yerel ortak gibi şartlarla yabancı şirketlere topraklarını açması gibi adımlarla mümkün olabilir. İran ise Hürmüz Boğazı üzerindeki tek egemen olmak gibi şartlarının kabul edilmesi için mevcut durumu mümkün olduğunca sürdürme niyetinde ancak İran için direnme süresinin uzaması Trump yönetimi kadar İran üzerindeki baskıyı da artıran bir unsur. Bu nedenle İran Pakistan, Rusya, Çin gibi ülkelerle temaslarını sıklaştırarak bu süreçten zaferlerle çıkmak olmasa da dayanma süresini uzatabilecek formüller arayışında.

Tabii kongreye dair de birkaç noktaya vurgu yapmak gerek. Yeni Amerikan Kongresi her ne kadar Trump’ı zorlayacak olsa da İran’a zeytin dalı uzatmayacak. Aksine İran’a yönelik maliyeti düşük, zamana yayılan ve iç savaş şartlarını oluşturmak, bölge ülkeleri üzerinden baskıyı artırmak, ekonomik blokajı iyice ağırlaştırmak gibi seçeneklere yönelebilirler ki, bu durum İran için sıcak savaştan çok daha tahripkar olabilir.

İsrail’de ise koalisyon hükümeti kurulabilmesi için formüller, yeniden sandığa gidilebileceğine dair ihtimaller tartışılıyor. Peki bu durumun sahada devam eden savaşlara ve işgallere etkisi var mı? Yok. İsrail hala Gazze’ye yönelik çok ağır bir abluka uyguluyor. Keza ateşkesler döneminde çekildiği yerlere ve bazı noktalarda çok daha ilerisine geri döndü ama kimse Gazze’yi konuşmuyor artık. Batı Şeria ve Doğu Kudüs gibi yerlerde de yerleşim birimleri inşası süreci hızlandığı gibi Filistin nüfusunun seyreltilmesi için baskılar iyice ağırlaşmış durumda.

Lübnan’ın neredeyse üçte birini işgal eden İsrail buralardan çekilme niyeti olmadığı gibi yaklaşık 1,5 milyon insanın evsiz kalması ile kesinlikle ilgilenmiyor. İşgal ettiği yerlere karakollar, yollar, askeri noktalar inşa eden İsrail ordusu benzer faaliyetlerini Suriye’nin güneyinde de sürdürüyor. Neredeyse Şam kapılarına dayanmış olan İsrail Suriye’nin güneyinden Ürdün sınırına kadar uzanan 70 kilometrelik Sufa 53 projesini aralıksız hayata geçirmeye çalışıyor. Bu proje 70 km’lik hat boyunca uzanan ve askeri amaçlarla kullanılacak bir yol, askeri siperler, gözlem noktaları, karakollar gibi unsurları da içeriyor. Yani İsrail açıkça Suriye’den çekilmeyeceğini, aksine kalıcı olduğunu bir kere daha vurguluyor.

Bütün bunlar olurken Gazze gibi Lübnan’daki ve Suriye’deki İsrail işgali de dünya gündeminde pek yer almıyor. Bu nedenledir ki Şam’daki yönetim bir taraftan İsrail ile temaslarını sürdürürken diğer taraftan da Mekke Antlaşması gibi bölgesel ittifaklara katılarak pozisyonunu güçlendirmeye çalışıyor. Bu çerçevede Şam’ın Suudi Arabistan’a 600 özel kuvvetler askerini göndereceğine dair haber epey ses getirdi.

Özel kuvvetler uzun süren eğitimlerden geçen elit askerlerden oluşur ki, Suriye’de daha ne devlet kuruldu ne de ordu. Şam ne ara özel kuvvetler seviyesinde asker eğitti? Keza Şam’ın göndereceği askerlerin Suudi Arabistan ordusunu eğiteceği de söyleniyor. Hangi nizami eğitim programına göre eğitim aldılar da Suudi Arabistan ordusunu eğitecekler?

İşi özeti şu; Şam Mekke Antlaşması’na İsrail’e karşı bölgesel desteğini artırmak için katılmak istiyor ancak hiçbir ülke Şam için İsrail ile savaşmaz. Mekke Antlaşması’na katılmak Şam’a İsrail’e diplomatik baskı avantajı kazandırabilir sadece. Diğer bir sebep ise para. Suriye’de ekonomi korkunç durumda. İstikrar ve güvenlik olmadığı için yatırım yok, piyasada yaprak kımıldamıyor. Bu nedenle Şam Suudi Arabistan’ın ekonomik desteğine muhtaç ama aynı zamanda İsrail ile paralel hareket eden Birleşik Arap Emirlikleri’ni de kızdırmaması gerekiyor çünkü oradan gelecek ekonomik destek de çok önemli. Bu nedenle Suriye’den gidecek olan askerlerin Yemen’de savaşmayacağı defaatle vurgulandı.

Nihayetinde Amerika ve İsrail seçimleri bitti ancak savaştan daha tehlikeli hale gelen belirsizlik hali daha da derinleşti. Suriye dahil bölgedeki bütün ülkeler bu belirsizlik içinde mümkün olabildiğince safları sıklaştırarak kendine yol açmaya çalışıyor. Ancak İran’a yönelik büyük savaş da mümkün, Netanyahusuz İsrail’in işgal süreçlerinin devam etmesi de!