Ucuz ölümler ülkesi

İzmir Aliağa’da HABAŞ Fabrikasında yaşanan ve 19 işçinin ölümüyle sonuçlanan iş cinayeti, Türkiye’de işçi hayatının ne kadar pamuk ipliğine bağlı olduğunu bir kez daha gösterdi. Bu cinayet, yıllardır uygulanan güvencesiz çalışma rejiminin, sermaye birikim modelinin ve kağıt üzerinde kalan denetim mekanizmalarının sonuçlarından biri.

Türkiye’de işçiler, içine itildikleri ekonomik sıkışmışlık altında geçinebilmek için olması gerekenden çok daha uzun saatler, çok daha ağır ve güvenlik önlemlerinin yetersiz olduğu çalışma koşullarına razı olmak zorunda kalıyorlar. Fazla mesailer, ek işler ve haftalık tatil hakkının dahi kullandırılmadığı tempolu çalışma biçimleri işçiler için bir tercih değil, yaşamsal bir zorunluluk haline gelmiş durumda. Yaşamın sürdürülebilmesi için gereken maliyetler bu kadar yükselmişken, o yaşamı var eden işçilerin emeğinin, alın terinin ve canının bu derece değersizleştirilmesi büyük bir çelişki.

HABAŞ patronu gibi, iş yerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerini “maliyet” ya da “ek masraf” olarak gören patronlar ile kamusal denetim yükümlülüğünü yerine getirmeyen Çalışma Bakanlığı, SGK vb. gibi idari makamların sorumluluğu genellikle geri plana itiliyor. İş cinayetleri sonrasında cezai ve hukuki fatura genellikle fabrikada çalışan idari personele, mühendislere veya ücretli çalışan iş güvenliği uzmanlarına kesilerek dosya kapatılıyor. Kâr kararını veren, üretimi ve bütçeyi yöneten asıl sorumlular gölgede kalırken, sistemin işleyişinde ücretli birer çalışan olan kişilerin günah keçisi ilan edilmesi, cezasızlık algısını güçlendiriyor ve yeni iş cinayetlerinin önünü açıyor.

Eurostat, ILO ve İSİG Meclisi verilerine göre Türkiye, ölümcül iş cinayetlerinde Avrupa genelinde açık ara birinci sırada. Avrupa Birliği ülkelerinde 100 bin çalışan başına düşen ölümcül iş kazası oranları 1.5 ile 2 bandında seyrederken, Türkiye’de bu oran döneme göre 5 ila 10 katına kadar çıkıyor. Tüm AB üyesi 27 ülkede bir yılda meydana gelen toplam ölüm sayısı 3 bin civarındayken, tek başına Türkiye’de her yıl 2 binden fazla işçi çalışırken hayatını kaybediyor. Türkiye; iş kazalarında denetimin zayıf, kayıt dışılığın yaygın olduğu ülkelerle birlikte dünyada da üçüncü sırada yer alıyor.

İş cinayetlerinde yaşamını yitirenlerin neredeyse yüzde 95’inin sendikasız olması, örgütlülüğün baskılandığı yerde işçi sağlığı denetiminin fiilen işlevsizleştiğinin en somut kanıtı. Benzer şekilde derinleşen yoksulluk çocuk işçiliğini artırırken, emeklileri geçinmek için çalışmak zorunda bırakıyor. Kayıt dışı, hiçbir yasal koruması bulunmayan göçmen emeğinin sömürüsü ise bu tablonun göz ardı edilen diğer bir karanlık yüzü.

Sonuç olarak; sermayeye sunulan teşvikler, esnek çalışma modelleri ve cezasızlık politikaları sonucunda Türkiye, küresel tedarik zincirleri için “ucuz iş gücü cenneti” haline getirilmek istenirken, emekçiler için tam anlamıyla bir “ucuz ölümler ülkesi”ne dönüştürüldü. Yaşamın bu kadar pahalı, işçinin canının ise bu kadar ucuz görüldüğü mevcut yapının değişmesi için kağıt üzerinde yapılan düzenlemelerin ötesine geçilmesi gerekiyor.

İş cinayetlerinde asıl sorumluların yargılanması ve insanca yaşanacak çalışma ile yaşam koşullarının tesis edilmesi için önce örgütlenmek, ardından bu örgütlü mücadeleyi büyütmek dışında bir seçenek görünmüyor.