Çin-ABD yüksek teknoloji savaşında halklara ne olacak?

ABD’de 3 Kasım’daki ara seçimlerde Demokratlar hem Temsilciler Meclisinin hem de Senatonun çoğunluğunu kazandı. Kampanyanın gündemini hayat pahalılığı, akaryakıt fiyatları ve İran savaşı belirledi. Seçim sonrası analizlerin ortak noktası, partinin 2024’te kaybettiği işçi seçmenini kimlik siyasetini geri plana alıp sınıfsal bir ekonomik söylemle geri kazanması.

Bu söylemin başlıklarından biri veri merkezleriydi. Bernie Sanders ve Alexandria Ocasio-Cortez mart ayında Yapay Zeka Veri Merkezi Moratoryum Yasası’nı sundu (Sanders). Tasarı 20 megavatın üzerindeki yapay zeka veri merkezlerinin inşasını ve mevcut tesislerin genişletilmesini, Kongre kapsamlı bir düzenleme çıkarana kadar durdurmayı öngörüyor. Moratoryumun kalkması için çıkacak yasanın yapay zeka ürünlerini piyasaya sürülmeden önce devlet onayına bağlaması, otomasyonun kazancını çalışanlarla paylaştırması ve veri merkezlerinin elektrik faturalarını artırmamasını ve çevreye zarar vermemesini güvenceye alması gerekiyor. Sağ basında ve sosyal medyada alaycı bir karşılaştırma dolaşmaya başladı: ‘Çin’de sosyalistler veri merkezi kuruyor, ABD’de sosyalistler yasaklıyor’ (Gordon Chang, Gatestone).

ABD’de veri merkezlerinin bedeli iki yerden çıkıyor. Birincisi hane elektrik faturası. Gallup’a göre halkın yüzde 70’i bölgesinde yapay zeka veri merkezi kurulmasına karşı (China Daily), veri merkezlerinin yoğunlaştığı bölgelerde toptan elektrik fiyatları beş yılda yüzde 267’ye varan oranda arttı (Cailian). İkincisi finans piyasaları. Özgür Orhangazi geçtiğimiz haftalarda ABD’de yapay zeka yatırımlarının hem finansal balon hem de aşırı birikim riski taşıdığını anlattı. Borçla ve şirketler arası döngüsel finansmanla kurulan kapasitenin geri dönüşü birkaç yapay zeka şirketinin gelecekteki gelirine bağlı, kâr marjları ise yükselen enerji maliyetleri, Çin’in ucuz açık modelleri ve çiplerin hızla eskimesiyle sıkışıyor.

Çin de aynı yarışın içinde. Ülkenin yapay zeka hesaplama kapasitesi haziran 2026 itibarıyla bir yılda yüzde 177 artarak 2.185 EFLOPS’a ulaştı, 500’ü aşkın yapay zeka hesaplama merkezi kuruldu (Yicai/Sina). Bu yatırımlar 2022’de başlatılan “Doğu’da veri, Batı’da işlem” politikasıyla yönlendiriliyor. Bu politika, yeni büyük veri merkezlerini sekiz ulusal merkeze topluyor ve verinin üretildiği doğu kıyısındaki talebi, rüzgar ve güneş enerjisinin bol ve ucuz olduğu İç Moğolistan, Ningxia, Gansu ve Guizhou’daki merkezlerle karşılamayı hedefliyor. Örneğin, İç Moğolistan’ın Ulanqab kentinde 80’den fazla veri merkezi var, elektriğin kilovatsaati 0.32 yuan civarında (Securities Times, Huxiu).

Buna rağmen Çin’de ABD’dekine benzer bir yerel muhalefet görünmüyor. Bunun bir nedeni faturanın hane halkına kesilmemesi. Konut elektrik fiyatını devlet belirliyor. Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonunun kendi ifadesiyle, hane halkı fiyatları maliyetin altında, aradaki farkı, sübvansiyonla sanayi ve ticari kullanıcılar ödüyor (People’s Daily). Merkezlerin nüfusun yoğun olduğu kentlerden uzakta kurulması da halkın veri merkezlerine tepkisini azaltıyor.

Aşırı birikim Çin’de de var, ama onu besleyen piyasa beklentisi değil, yerel yönetimlerin teşvik ve borçlanma hesabı. Yerel yönetimler yapay zeka altyapısını emlak sektörünün yerine koymaya çalışıyor, ve böylece, yatırımların yaklaşık yüzde 35’i devletten ve yerel yatırım şirketlerinden geliyor (Yicai). Ekonomi basını bunu hesaplama merkezlerinin gayrimenkule dönüşmesi olarak tarif ediyor ve eleştiriyor çünkü veri merkezleri teşvik ve kota için kuruluyor ve onları kullanacak müşteri sonradan aranıyor (Huxiu). Bu mantıkla veri merkezi kurulduğu için, şu anda mevcut kurulu kapasitenin yalnızca yüzde 36.8’i kullanılıyor. Bin GPU’luk bir merkez düşük kapasitede birkaç düzine çalışanla işletilebildiği için yerel istihdama anlamlı bir katkısı yok. Zaten, veri merkezleri, emlak piyasasının aksine, yedek parça ve hizmet sektörünün gelişimini de tetiklemiyor. Üstüne üstlük, veri merkezlerinin kurulduğu batı bölgeleri yapısal olarak su kıtlığı çeken coğrafyalar, ama veri merkezleriyle eş güdümlü geliştirilen su verimliliği standardının henüz bağlayıcılığı yok.

O zaman, Çin-ABD yüksek teknoloji savaşında halklara ne olacak? İki ülkede de kapasite talepten önce kuruluyor ve hesabı yatırım kararına katılmayanlar ödeyecek. ABD’de seçmen bedeli faturasında gördüğü için itiraz etmeye çalışıyor, yerel moratoryumlar ve sandık bu itirazın kanalları. Moratoryum tasarısının yasalaşma ihtimali ise düşük. Çin’de itiraz edecek kanallar zayıf, itiraz edilecek konu da daha dolaylı. Bedel faturada değil, sanayinin elektrik maliyetinde, yerel yönetim borcunda ve batı bölgelerinin su kotalarında görünür oluyor. Bu birikimi şimdilik sokak değil, ekonomi basını tartışıyor.