ABD-Çin zirvesinden çıkan geçici barış kime yarayacak?

Xi Jinping geçen hafta üç günlük bir devlet ziyareti için Washington’a gitti. Bir Çin lideri on bir yıldır ilk kez ABD’de bu düzeyde ağırlanıyordu. Trump onu havaalanında bizzat karşıladı ve Beyaz Saray’da onuruna akşam yemeği verdi. Bu gösterişli ağırlamanın sonucunda Trump masadan birkaç somut ekonomik taahhütle kalktı, Xi ise daha büyük bir stratejik kazanç elde etti. Trump’ın önceliği nadir toprak elementleriydi. ABD tarafının basın açıklamasına göre, çipler için gerekli olan sevkiyatların uygun düzeylere dönmesi için iki taraf anlaştı, Çin’in metninde ise nadir topraklardan hiç söz edilmiyor. Ticaret ateşkesi de yalnızca 10 Ocak’a kadar uzatıldı.

Zirveden çıkan en önemli sonuç ticaret kurulunun işler hale getirilmesi ya da iki yönde otuzar milyar dolarlık mal için karşılıklı gümrük indirimi değil, iki tarafın ilişkiyi aynı sözlerle tarif etmeye başlaması. Mayıs ayındaki Pekin görüşmesinden sonra Çin tarafı ilişkiyi ‘stratejik istikrara dayanan yapıcı’ bir Çin-ABD ilişkisi diye anıyordu, Amerikan tarafı buna ‘hakkaniyet ve karşılıklılık temelinde bir ilişki’ ifadesini ekledi. Washington’da bu ortak tanım resmî metne girdi. İki ülke arasındaki stratejik çıkmaz böylece bir adım daha sabitlendi. Bu tanım rekabetin sınırlarını çizerken Çin’e uzun vadeli hedeflerine yönelik çalışma alanı bırakıyor.

İki tarafın yayımladığı metinler arasındaki fark başka başlıklarda görülüyor. Tayvan Amerikan metninde geçmiyor, Çin metninde öne çıkıyor. İki ordu arasında kriz iletişimi konusunda varılan mutabakat zaptı yalnızca Çin’in açıklamasında yer alıyor. Yapay zekâ başlığından çıkan sonuç bir diyalog mekanizması ve acil durumlar için bir iletişim hattı oldu. Öncü yapay zekayı yavaşlatma konusunda hiçbir şey çıkmadı. Amerikan sektörünün kendisi üç hafta önce yavaşlama çağrısı yaptığına göre, bu çağrının neden daha masaya gelmeden öldüğünü sormak gerekiyor.

Eylül ortasında yayımlanan o çağrı aslında Çin’den yavaşlamasını istemiyor. Metin, öncü yapay zekayı ABD’de yavaşlatmanın yanı sıra Çin’e gelişmiş çip ihracatındaki kısıtları sıkılaştırmasını ve Amerikan modellerinin çıktılarıyla rakip model eğitilmesini engellemesini istiyor. Çünkü yalnızca Amerikan şirketlerini bağlayan bir yavaşlama öncü yapay zekanın olası tehlikelerini engellemediği gibi ABD’nin teknolojik üstünlüğünü Çin’e kaptırmak anlamına gelecek. Yavaşlamayı uluslararası örgütler ve yasalar aracılığıyla yapmak da ABD üstünlüğünü yavaşlatmak anlamına gelecek. Ucuz, açık ağırlık modeller yayıldıkça Amerikan modellerinin kullanım içindeki payı bir yılda yüzde 70’ten yüzde 30’a indi.

Madalyonun öteki yüzünde, Çin’in de yavaşlamamak için kendi gerekçeleri var. Gelişmiş modellerde ABD’yle arasındaki fark kapanıyor, üstelik elektrik üretim kapasitesi Amerika’dan daha hızlı büyüyor. Çin veri merkezlerini şebekeye sivil toplumdan çevreye zararına dair bir itiraz duyulmadan bağlayabiliyor, Amerika’da ise yeni veri merkezleri toplumsal muhalefetle ve uzun bağlantı süreleriyle karşılaşıyor. Eylül sonunda yapılan bir teknoloji konferansında konu, hangi şirketin daha iyi model çıkardığı yerine harcanan her birim elektriğin ne kadar iş ürettiğiydi. Model yazılımı birkaç haftada, çip bir yılda yenileniyor, elektrik şebekesinin genişlemesi ise yıllar alıyor. Yarısı belirleyen şey giderek yazılımın hızından çıkıp elektrik altyapısının hızına dönüşüyor. Çin bu alanda öne geçerken, kendisine ne ABD’yle ikili olarak ne de uluslararası hukuk çerçevesinde bir kısıtlama koymayı kabul etmesi için bir neden yok.

Ortaya çıkan tablo Soğuk Savaş yıllarındaki nükleer detantı andırıyor. İki büyük güç rekabeti sürdürürken felaket ihtimalini yönetmek için aralarında bir hat kuruyor.