Sendikalar TİS imkanını heba ediyor

Bu köşeden sık sık sendika hakkını engelleyen veya kullanılmasını güvence altına almaya yetmeyen yasal düzenlemeleri eleştirdik, işçilerin haklarını genişletecek öneriler sunmaya çalıştık. Ama madalyonun bir de diğer yüzü var. Acaba yasadaki tanımıyla sınırlı tutulsa dahi işçilerin, ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını koruma ve geliştirme görevi bulunan işçi sendikaları; Anayasa, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Yasası ve diğer yasal düzenlemelerin tanıdığı olanağın ne kadarını kullanıyor?

Bu sorunun cevabını yine yasadan hareketle vermeye çalışalım. Hareket noktamız da toplu iş sözleşmeleri olacak. Çünkü İş Kanunu’ndaki düzenlemeler zaten tarafların uymak zorunda olduğu düzenlemelerdir. Elbette yasaya dahi uymayan işverenler bulunduğunu biliyoruz. Sendikal örgütlenme yasalardaki temel hakların kullanılmasının da güvencesi olmalıdır ve bu başka bir yazının konusu.

Sınır emredici hükümler

Toplu iş sözleşmesi, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Yasası’na göre iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümlerin yanı sıra tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yolları düzenleyen hükümleri de içerebilir. Yine yasaya göre toplu iş sözleşmelerinde Anayasa’ya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler bulunamaz. Yani sınır emredici düzenlemelerdir. Emredici düzenlemelerin büyük çoğunluğu ise kıdem tazminatı tavanı vb. istisnalar dışında, işçi lehine düzenlemelerdir.

Hatta yine yasaya göre toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması halinde ise iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerli, işçi aleyhine hükümler ise geçersizdir.

Bu düzenlemeler aslında sendikalara üyesi işçilerin haklarını geliştirmek için önemli bir imkan sunmaktadır. Bu imkanın yeterince değerlendirilmediği, TİS maddelerinin ücret dışında yasa maddelerinin tekrarı niteliğinde olduğu ortadadır.

Neler kazanılabilir?

TİS’lerle elde edilebilecek kazanımları kabaca sıralayalım.

TİS’ten yararlanan her işçinin kıdem tazminatına tavandan hak kazanacağı TİS hükmü haline getirilebilir. Tavan sorununu aşmak için de uygun adlandırmalarla ek kazanımlar elde edilebilir. Yanı sıra kıdem tazminatına hak kazanma koşulları işçiler lehine düzenlenebilir ve tazminatsız işten çıkarılmalar engellenebilir.

Yasadaki mevcut iş güvencesi düzenlemesinin iş güvencesi sağlamadığı, işverenler için önemsiz bir bedelle dilediği işçiyi işinden edebildiği gerçeği karşısında mutlak iş güvencesini hedefleyen düzenlemeleri TİS’lerle kazanmak mümkündür. Bu amaçla ihbar önelleri artırılabilir, fesihler için sıkı şartlar ve işveren ağırlığı bulunmayan kurul kararı şartı getirilebilir.

Hem sendikal örgütlenmenin hem de genel olarak ücret ve sosyal hak düzeyinin düşmesine, emeğin ucuzlamasına yol açan uygulamalardan birisi alt işveren uygulamalarıdır. Fiilen yasadaki sınırlamalara dahi uyulmadığı, teknolojik gereklilik olmadan asıl işin bile alt işverenler eliyle yürütüldüğü gerçeğiyle karşı karşıyayız. Üstelik buna sendikaların yetkili olduğu iş yerleri de dahildir. İş yerlerinde bu işçilere “sözleşmeli işçi” denilmekte, TİS’ten yararlanan işçilere ise kadrolu işçi denilmektedir. Halbuki TİS’lerle bu ayrım ortadan kaldırılabilir, alt işveren uygulaması etkisizleştirilebilir. Kadrolu/sözleşmeli ayrımının ortadan kaldırılması, sadece alt işveren işçileri için değil, orta ve uzun vadede tüm işçilerin çıkarına olacaktır. Hem genel ücret düzeyi yükselecek hem de iş güvencesi güçlenecektir.

Dinlenme hakkı gereği yıllık izin hakkına hak kazanma koşullarının düzenlenmesinin ve izin sürelerinin artırılmasının; tüm işçilerin en az yılın bir ayında dinlenmesine imkan sağlamanın önünde hiçbir engel yoktur.

Vergi yükü kader değil

Bugün işçilerin en önemli sorunlarından birisi ağır vergi yüküdür. Vergi dilimleri enflasyon ve geçim koşulları dikkate alınmadan düzenlendiği için bu sorun her yıl daha da can yakıcı olmaktadır. İşçilerin ocakta aldıkları ücret, vergi diliminin yükselmesi nedeniyle sonbaharda yüzde 15-25 azalmaktadır. Aynı sürede enflasyon nedeniyle paranın değer kaybetmesi de eklenince işçiler reel olarak aldıkları ücretin en az yarısını kaybetmektedir.

Ücretlerin TİS’lerle net olarak belirlenmesi halinde hiç değilse artan vergi yükü işçilerin sırtında olmayacak; işçiler TİS’in zam dilimi boyunca aynı ücreti alabilecektir. Ama ücretlerin net olarak belirlendiği TİS sayısı çok sınırlıdır.

Birçok işçinin ölümüne, sakat kalmasına, yaralanmasına neden olan iş cinayetlerini ve kazalarını önlemek için işçi sağlığı ve iş güvenliğini sağlayacak düzenlemeleri TİS hükmüne dönüştürmenin, iç denetim görevinin işçilerin katılımıyla yapılmasının ve etkili kılınmasının önünde yasal bir engel bulunmamaktadır.

Elbette yapılabilecekler, sendikaların yapabileceği bunlarla da sınırlı değil. Ama sınırlı sayıda sendika, örgütlülüğünün güçlü olduğu bazı iş yerlerinde, işçilerin haklarını genişletecek TİS düzenlemeleri için çaba harcıyor. Ama kendilerine “güçlü”, “büyük” gibi sıfatlar takanlar; hakim sendikal çizgi TİS’lerde yasa maddelerini tekrarlamakla yetiniyor.

Bu sendikalarla bu kadar oluyor. Sendikal örgütlenme yerinde sayıyor, işçilerin hakları geriliyor. TİS mücadelesini ücrete indirgemeyen sendikal çizginin güçlenmesi, beraberinde yeni yasal hakların önünün açacaktır. Sendikaları bu yola sevk edecek olan da ancak ve ancak işçiler olabilir.