Tarihin en büyük fabrika facialarından biri: İşçiler kaçamasın diye kapılar kilitlenmişti

ABD'nin New York kentinde 25 Mart 1911'de meydana gelen Triangle GömlekFabrikası yangını, sanayi tarihinin en büyük işçi facialarından biri olarak kayıtlara geçti. Çoğunluğu göçmen ve genç kadınlardan oluşan 146 işçi, çalıştıkları binada çıkan yangından kurtulamadı. İşçilerin fabrikadan izinsiz ayrılmasını ve hırsızlık yapmasını önlemek amacıyla kilitlenen kapılar, yetersiz yangın merdivenleri ve eksik güvenlik önlemleri, yüzlerce kişinin çalıştığı fabrikayı ölüm tuzağına çevirdi.

İşçiler fabrikada mahsur kaldı

New York'un Manhattan bölgesinde bulunan 10 katlı Asch binasının sekizinci, dokuzuncu ve onuncu katlarında faaliyet gösteren Triangle Shirtwaist Company, kadın bluzları üretiyordu. Fabrikada çalışanların önemli bir bölümünü İtalya ve Doğu Avrupa'dan ABD'ye göç etmiş genç kadınlar oluşturuyordu.

İşçiler uzun saatler boyunca, dar ve kalabalık çalışma alanlarında, kumaş parçaları ve yanıcı malzemelerin arasında çalışıyordu. Üretimin aksamasını önlemek amacıyla uygulanan denetim, çalışanların günlük yaşamını da kuşatmıştı. İşçilerin çalışma alanından izinsiz ayrılmasını engellemek için çıkış kapılarının kilitli tutulduğu aktarılıyordu.

25 Mart 1911 Cumartesi günü, fabrikanın sekizinci katındaki kumaş artıklarının bulunduğu bölümde yangın çıktı. Alevler kısa sürede yanıcı malzemelere yayıldı. Yangını söndürmek için kullanılan hortumun çürümüş, vanasının ise paslanmış olması nedeniyle ilk müdahale başarısız oldu.

Alevler büyürken işçiler binadan çıkmaya çalıştı. Ancak karşılaştıkları kilitli kapılar ve yetersiz çıkışlar kaçışlarını engelledi. Bazı kapıların kilitli olmasının yanı sıra diğer çıkışların da kullanımı zordu. Binadaki tek yangın merdiveni ise işçilerin tahliyesi sırasında çöktü.

İşçiler kurtulmak için pencerelerden atladı

Yangın kısa sürede binanın üst katlarını sardı. Asansörler tahliye için yetersiz kalırken, merdivenlerden çıkış da alevler ve duman nedeniyle giderek imkansız hale geldi.

İtfaiye ekipleri olay yerine ulaştığında başka bir sorunla karşılaştı. İtfaiye merdivenleri binanın üst katlarına yetişmiyordu. Kurtarma amacıyla açılan güvenlik ağları da yüksek katlardan atlayan işçilerin ağırlığına dayanamadı.

Çaresiz kalan çok sayıda işçi, alevlerden kurtulabilmek için pencerelerden aşağı atladı. Sokakta toplanan kalabalık, insanların gözleri önünde hayatını kaybetmesine tanıklık etti.

Yaklaşık yarım saat süren yangın söndürüldüğünde geride 146 işçinin cansız bedeni kalmıştı. Hayatını kaybedenlerin büyük bölümü genç kadınlardı. Bazıları yanarak veya dumandan boğularak, bazıları ise pencerelerden atlamak zorunda kaldıkları için yaşamını yitirmişti.

Fabrika sahipleri yargılandı ancak ceza almadı

Facianın ardından fabrika sahipleri Max Blanck ve Isaac Harris hakkında taksirle öldürme suçlamasıyla dava açıldı. Ancak jüri, işçilerin yangın sırasında kapıların kilitli olduğunu bildiklerinin ve patronların bu durumdan haberdar olduğunun yeterince kanıtlanamadığı gerekçesiyle iki ismi suçsuz buldu.

Yangın, ABD kamuoyunda büyük tepki yarattı. İşçi örgütleri ve sendikalar, facianın münferit bir kaza olmadığını, işçilerin yaşamından önce üretimin ve kârın gözetildiği çalışma koşullarının sonucu olduğunu vurguladı.

5 Nisan 1911'de düzenlenen anma ve protesto yürüyüşüne yaklaşık 80 bin kişi katıldı. İşçi örgütleri, daha güvenli çalışma koşulları ve fabrikalarda denetim talebini ülke gündemine taşıdı.

Facia işçi sağlığı ve güvenliği mevzuatını değiştirdi

Triangle Gömlek Fabrikası yangını, New York'ta işçi sağlığı ve iş güvenliği alanında kapsamlı değişikliklerin önünü açtı. Facianın ardından kurulan New York Fabrika Araştırma Komisyonu, eyalet genelindeki fabrikalarda çalışma koşullarını, yangın güvenliğini ve işçilerin sağlık durumunu incelemeye başladı.

Yapılan incelemelerde çok sayıda fabrikada yangın önleme sistemlerinin yetersiz olduğu, acil çıkışların bulunmadığı veya kullanılamaz durumda olduğu ve işçilerin sağlığını tehdit eden koşulların yaygınlaştığı ortaya konuldu.

Bu çalışmaların ardından New York'ta yangın güvenliği, bina çıkışları, çalışma saatleri, ücretler ve işçilerin sağlık koşullarına ilişkin yeni düzenlemeler hayata geçirildi. İş kazalarında tazminat ve işçi hakları konusunda da önemli yasal değişiklikler yapıldı.

Facianın tanıklarından biri olan Frances Perkins de daha sonra işçi hakları mücadelesinin önemli isimlerinden biri haline geldi. Perkins, Franklin D. Roosevelt döneminde ABD Çalışma Bakanı olarak görev yaptı ve ülkenin sosyal güvenlik politikalarının şekillenmesinde rol oynadı.