IMF'den Türkiye'ye Türkiye Varlık Fonu, deprem harcamaları ve TOKİ uyarısı

Ankara – Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) Mali Şeffaflık Değerlendirmesinde, Türkiye'ye Türkiye Varlık Fonu bünyesinde bulunan GSYİH'nin yüzde 29'u değerinde kamu varlığının mali raporlarda yer almadığı, fonun varlıkları, yükümlülükleri ve hükümetle ilişkileri konusunda açıklık bulunmadığı uyarısında bulunuldu. Değerlendirmede, deprem harcamasının raporlamasında sorunlar bulunduğu, TOKİ'nin mali tablolarının kamuya açık olmadığı vurgulandı.

IMF, Mali Şeffaflık Değerlendirmesi kapsamında Türkiye'ye ilişkin raporunu yayımladı. IMF raporunda, Türkiye'nin mali şeffaflık alanındaki reformlarının 2021'de program bütçesine geçilmesi, tahakkuk esaslı Uluslararası Kamu Sektörü Muhasebe Standartları'nın uygulanmaya başlanması ve Devlet Mali İstatistikleri raporlamasının sürekli iyileştirilmesi gibi adımları kapsadığı belirtildi. Kamu işletmelerine ilişkin raporlamanın iyileştiği kaydedilen raporda, bütçenin bütünleşik temelde sunulduğu ve kamu harcamalarının çok büyük bölümünün bütçe belgelerinde yer aldığı ifade edildi.

Hükümetin 2017'de vatandaş bütçesi yayımlamaya başladığı, 2022'de başlangıç bütçe ödeneklerini önemli ölçüde aşan harcamalar için ek bütçe uygulamasına geçtiği aktarılan raporda, bu gelişmelerin onlarca yıllık ilerlemenin üzerine inşa edildiği kaydedildi.

IMF, son değerlendirmede Türkiye'nin Mali Şeffaflık Kodu ilkelerinin yaklaşık üçte ikisinde iyi veya ileri uygulama düzeyini karşıladığını, bu oranın 2015'teki değerlendirmede yaklaşık yarı seviyesinde bulunduğu belirtilerek, "Mali Şeffaflık Kodu ilkelerinin yaklaşık üçte birinin değerlendirme düzeyi, 2015'ten bu yana yükseltilmiştir" denildi.

Genel yönetim düzeyindeki yükümlülüklerin yanı sıra finansal ve finansal olmayan varlıkların neredeyse tamamının raporlama kapsamına alındığı, ancak kamu emeklilik sistemine ilişkin yükümlülüklerin kapsam dışında kaldığı kaydedildi.

Mali risk yönetiminde sınırlı ilerleme

Raporda, mali risk yönetiminin Türkiye açısından mali şeffaflığın en zorlu alanı olmaya devam ettiği ve son 10 yılda bu konuda yalnızca sınırlı ilerleme sağlandığına dikkati çekildi. Makroekonomik risklere ilişkin değerlendirmelerin üst düzey hassasiyet analizleriyle sınırlı kaldığı, tüm mali riskleri bir araya getiren tek bir özet raporun ise hala yayımlanmadığı vurgulandı.

Türkiye'de nüfusun hızla yaşlanmaya başlamasının uzun vadeli mali sürdürülebilirlik analizlerini gerekli kıldığı ancak bu analizlerin henüz bulunmadığı ifade edildi. Buna karşılık, kamu borçları ve kamu-özel sektör işbirliği projeleriyle bağlantılı garantilere ilişkin raporlamanın kaliteli olduğu, finans sektörüne ilişkin risklerin tam olarak açıklandığı ve özellikle depremlerle bağlantılı çevresel risklerin iyi geliştirilmiş bir strateji doğrultusunda yönetildiği belirtildi.

Deprem harcamalarının raporlanmasında sorunlar

IMF, Türkiye'nin sistematik mali raporlama yapısının kamu maliyesinin anlaşılmasında zaman zaman kritik boşluklar oluşturduğuna dikkati çekti. Raporda, bazı eksikliklerin makroekonomik açıdan kritik boyutta olduğu, bunların Mali Şeffaflık Kodu kapsamındaki iki göstergenin değerlendirme düzeyinin düşürülmesine yol açtığı ve mali durumun yeterince şeffaf olmaması riskini doğurduğu belirtildi.

2023 depremlerine ilişkin yeniden inşa harcamalarının gerçekleşme zamanına yönelik sorunların bulunduğu ifade edilen raporda, hükümet raporlarına göre depremle bağlantılı harcamaların 2023'te GSYH'nin yüzde 3,6'sına, 2024'te yüzde 1,7'sine ve 2025'te yüzde 0,8'ine karşılık geldiği kaydedildi. Raporda, şöyle denildi:

"Bu rakamlar ödenekler açısından doğru olmakla birlikte, fiilî harcamalar açısından ilk yıllardaki harcamaları önemli ölçüde yüksek, sonraki yıllardaki harcamaları ise düşük göstermektedir. Bunun bütçe açıklarına da karşılık gelen etkileri bulunmaktadır. 2023 yılı için raporlanan GSYİH'nin yüzde 3,6'sı tutarındaki harcamanın yalnızca yüzde 0,8'lik kısmı fiilen gerçekleştirilmiştir."

KKM'nin maliyeti GSYİH'nin yüzde 4,2'sine ulaştı

Raporda, borç garantilerine ilişkin raporlamanın kapsamlı, açık ve kullanışlı olduğu ancak son yıllarda bütçe belgelerinde hükümetin Kur Korumalı Mevduat hesaplarına ilişkin garantileri hakkında bilgiye yer verilmediği ifade edildi.

KKM uygulamasıyla hükümetin dövize endeksli Türk lirası mevduatlarda GSYİH'nin yüzde 8'ine kadar ulaşan bir kur riski üstlendiği ifade edilen raporda, şu değerlendirme yapıldı:

"Kurda yaşanan sert değer kaybı, nihayetinde devlete GSYH'nin yüzde 4,2'sine karşılık gelen bir maliyet yüklemiştir. Bu maliyetin bir bölümü bütçeden karşılanırken bir bölümü de Merkez Bankası'nın zararlarına yansımış ve bankanın özkaynaklarının GSYİH'nin yüzde 2,9'u kadar negatif seviyeye gerilemesine yol açmıştır. KKM uygulaması aşamalı olarak sona erdirilmektedir. Bununla birlikte bu uygulama, alışılmışın dışındaki politikaların önemli mali riskleri fiilî yükümlülüklere dönüştürebileceğinin çarpıcı bir örneğini oluşturmaktadır."

TOKİ'nin mali tabloları kamuya açık değil

IMF raporunda, Kamu İşletmeleri Raporu'nun genel olarak yüksek kalitede olduğu ancak en önemli kamu işletmelerinden biri olan Toplu Konut İdaresi Başkanlığı'nın (TOKİ) mali bilgilerini içermediği kaydedildi. TOKİ'nin kendi mali tablolarının kamuya açık olmadığı ve Sayıştay denetiminde şartlı görüş aldığı kaydedildi.

TOKİ'nin varlıklarının GSYİH'nin yüzde 2,6'sına karşılık geldiği belirtilen raporda, "Kurumun bağlı ortaklıkları, deprem sonrası yeniden inşa harcamalarının başlıca alıcıları arasındadır. TOKİ ayrıca sosyal konut projelerini finanse etmek amacıyla devletten ücretsiz olarak devredilen önemli miktarda arazi almaktadır. Bunun yanında TOKİ, 2023'ten bu yana önemli tutarlarda bütçe transferi de almaktadır" difadelerine yer verildi.

Türkiye Varlık Fonu'nda şeffaflık eksikliği

Raporda, Türkiye Varlık Fonu bünyesinde GSYİH'nin yüzde 29'u değerinde kamu varlığı bulunduğu ancak bu büyüklüğe eşlik eden şeffaflığın sınırlı kaldığı aktarıldı. Raporda, şunlar kaydedildi: "Bilanço büyüklüğünün bu önemli bölümü hiçbir mali raporda yer almamakta ve kamuoyuna yalnızca sınırlı bilgi sunulmaktadır. Fon, egemen varlık fonlarının yönetişimine ilişkin Santiago İlkeleri'ne uyum sağladığını belirtmesine rağmen erişilebilir mali bilgiler sınırlıdır. Bu bilgiler faaliyet raporları ile dipnot içermeyen ve denetlenmemiş mali tablolardan oluşmaktadır. Denetim raporları yurt içinde kamuoyuna açıklanmamakta; fonun varlık ve yükümlülüklerinin niteliği ile hükümetle ilişkileri konusunda da açıklık bulunmamaktadır. Bu sorunlar, büyüklükleri itibarıyla makroekonomik açıdan kritik önem taşımaktadır."

IMF'den dört öncelikli öneri

IMF, raporda belirlenen sorunların giderilmesi amacıyla mali şeffaflığın geliştirilmesine yönelik dört öncelikli öneri sundu.

İlk olarak, Devlet Mali İstatistikleri raporlamasının tüm kamu sektörünü kapsayacak şekilde genişletilmesi ve genel yönetimi, TOKİ dâhil tüm kamu işletmelerini ve Türkiye Varlık Fonu'nu içeren konsolide gelir tabloları ile bilançolar hazırlanması önerildi. Deprem harcamalarının da hem hükümetin sermaye transferleri hem de TOKİ ve ilgili tarafların gerçekleştirdiği nihai yeniden inşa harcamaları bakımından fiilen yapıldıkları yıllarda raporlanması gerektiği belirtildi.

İkinci olarak, bakanlıklar, döner sermayeler ve bütçe dışı fonlar dâhil tüm merkezi yönetim kuruluşlarını kapsayan, yıllık bir mali tablo hazırlanması ve bu tablonun Sayıştay tarafından denetlenmesi önerildi.

Üçüncü olarak, hükümetin mali hedefinin bütçe belgelerinde açıkça ilan edilmesi, yayımlanması ve hedefe ilişkin gerçekleşmelerin raporlanması gerektiği ifade edildi. Bu yükümlülüğün Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nda da açıkça düzenlenmesi istendi.

Dördüncü olarak ise makroekonomik gelişmeler, garantiler, kamu-özel sektör işbirliği projeleri, kamu işletmeleri, finans sektörü, yerel yönetimler ve doğal afetlerden kaynaklanan risklerin yanı sıra demografik değişimden kaynaklanan uzun vadeli riskleri kapsayan yıllık bir mali risk raporu hazırlanması önerildi.

(ANKA)