2026 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'nün sahipleri açıklandı

2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel arasında paylaştırıldı. Nobel Komitesi, ödülü bilim insanlarının “ışıkla kontrol edilebilen iyon kanalları ve optogenetik” alanındaki keşifleri nedeniyle verdiklerini açıkladı.

Optogenetik, sinir hücrelerinin faaliyetlerinin ışık aracılığıyla açılıp kapatılmasını mümkün kılan bir yöntem. Bu teknik sayesinde araştırmacılar, yaşayan bir beynin içindeki belirli sinir hücrelerinin ne zaman aktif hale geldiğini kontrol edebiliyor ve bunun davranış, duygu ve hafıza üzerindeki etkilerini inceleyebiliyor.

Keşif tek hücreli algde başladı

Çalışmanın önemli aşamalarından biri, Peter Hegemann ve Georg Nagel’in tek hücreli bir alg türü olan Chlamydomonas üzerinde yaptığı araştırmalarla geldi.

Hegemann, bu canlının ışık kaynağına doğru nasıl hareket ettiğini araştırırken ışığa duyarlı bir mekanizmayla karşılaştı. Hegemann ve Nagel, 2000’li yılların başında alg hücresinin yüzeyinde bulunan channelrhodopsin adlı proteini ortaya çıkardı.

Bu protein mavi ışıkla karşılaştığında bir kanal açıyor ve iyonların hücre içine geçmesine izin veriyor. Böylece hücrede elektriksel bir sinyal oluşuyor. Araştırmacılar, proteinin farklı hücrelere aktarılması halinde bu hücrelerin de ışığa duyarlı hale geldiğini gösterdi.

Deisseroth yöntemi sinir hücrelerine taşıdı

Karl Deisseroth ise bu keşfi sinirbilim açısından kullanılabilir hale getiren çalışmaları yürüttü.

Deisseroth, channelrhodopsin genini sıçanların sinir hücrelerine aktararak hücrelerin mavi ışıkla uyarılmasını sağladı. Bu çalışmanın sonuçlarını 2005’te yayımladı. İki yıl sonra ise ışıkla kontrol edilen bu sistemi canlı farelerin beynindeki sinir hücrelerinde çalıştırmayı başardı.

Bu çalışmaların ardından optogenetik olarak adlandırılan yöntem, beynin çalışma biçimini araştıran laboratuvarlarda hızla yaygınlaştı.

Beynin işleyişini anlamada yeni yöntem

Optogenetik sayesinde araştırmacılar, belirli sinir devrelerinin hafıza, duygu ve davranışlarla ilişkisini daha doğrudan inceleyebiliyor. Nobel Komitesi, yöntemin nörolojik ve psikiyatrik hastalıklarla bağlantılı sinir devrelerinin araştırılmasında kullanıldığını belirtiyor.

Yöntem yalnızca temel bilim araştırmalarıyla sınırlı değil. Araştırmacılar optogenetikten görme kaybının giderilmesine yönelik çalışmalar da dahil olmak üzere klinik uygulamalarda yararlanmanın yollarını araştırıyor.

Üç bilim insanı

Karl Deisseroth, 54 yaşında ve ABD’de Stanford Üniversitesinde görev yapıyor. Çalışmaları optogenetiğin sinirbilimde kullanılmasının önünü açtı.

Peter Hegemann, 71 yaşında Alman bilim insanı. Berlin’deki Humboldt Üniversitesinde görev yapan Hegemann, ışığa duyarlı proteinlerin keşfinde önemli rol oynadı.

Georg Nagel, 73 yaşında ve Würzburg Üniversitesinde çalışıyor. Hegemann ile birlikte channelrhodopsin araştırmalarını gerçekleştirdi.

Nobel Komitesi, üç bilim insanının çalışmalarının beynin nasıl çalıştığını anlamada yeni bir dönem başlattığını belirtti. 2026 Nobel Tıp Ödülü kapsamında toplam 12 milyon İsveç kronu ödül verilecek ve miktar üç bilim insanı arasında paylaşılacak.

(Haber Merkezi)