Emperyalist rekabette BRICS, dünü ve bugünü-2| Doların karşısında BRICS

BRICS denildiğinde tartışmanın en fazla gündeme gelen başlıklarından biri doların geleceği oluyor. “BRICS ortak para çıkaracak, doların egemenliği sona erecek” türünden yorumlar son dönemde sıkça karşımıza çıkıyor. Ancak mevcut tablo bundan daha farklı ve daha somut bir dönüşüme işaret ediyor.

BRICS ülkelerinin önceliği bugün için ortak bir para yaratmaktan çok, ülkelerin birbirleriyle ticaret yaparken dolara olan bağımlılığını azaltmak. Yerel para birimleriyle ticaret, alternatif ödeme sistemleri ve merkez bankalarının dijital para birimlerinin birbirine bağlanması için yürütülen çalışmalar bu arayışın en somut örnekleri. Dolayısıyla tartışılması gereken yalnızca “BRICS yeni bir para çıkaracak mı?” sorusu değil, dolar merkezli uluslararası finans sisteminin karşısına nasıl bir alternatif kurulmaya çalışıldığı.

Uluslararası ticarette doların ağırlığı yalnızca ABD ekonomisinin büyüklüğünden kaynaklanmıyor. Dolar, ticaretin, rezervlerin, borçlanmanın ve uluslararası ödemelerin temel araçlarından biri. Bu nedenle ABD’nin ekonomik yaptırımları yalnızca kendi pazarını kapatmak anlamına gelmiyor. Dolar sistemi üzerinden başka ülkelerin uluslararası finansmana erişimini de sınırlayabiliyor. Rusya’ya yönelik yaptırımlar bunun en açık örneklerinden biri oldu.

BRICS ülkeleri ticarette ulusal para birimlerinin kullanımını artırmaya çalışıyor. Yeni Kalkınma Bankası da finansman tarafında yerel para kullanımını genişletiyor. Bankanın stratejisinde yerel para cinsinden finansmanın artırılması önemli bir başlık olarak yer alıyor. Bu, doların bir anda uluslararası ticaretten çıkması anlamına gelmiyor. Ancak ülkelerin ticaret yaparken her işlemde dolara ihtiyaç duymasını azaltıyor. Örneğin Çin ile Brezilya arasında yuan ve real üzerinden yapılan ticaret, iki ülkenin işlemlerinin dolar üzerinden gerçekleştirilmesine duyulan ihtiyacı azaltıyor. Rusya açısından ise yerel para kullanımı yaptırımlar nedeniyle daha doğrudan bir zorunluluk haline geldi. Rusya’nın Çin, Hindistan ve diğer ticaret ortaklarıyla dolar ve avro dışındaki para birimleri üzerinden yaptığı işlemler genişledi. Böylece yaptırımların etkisini azaltmak için yeni finansal kanallar ortaya çıktı.

Şimdi tartışma yalnızca hangi para biriminin kullanılacağıyla sınırlı değil. BRICS ülkeleri hızlı ödeme sistemlerinin ve merkez bankası dijital para birimlerinin birbirine bağlanması konusunda da çalışmalar yürütüyor. Çünkü para birimi ile ödeme altyapısı birbirinden farklı meseleler.

Bir ülke kendi para birimiyle ticaret yapmak istese bile karşı tarafla ödeme yapabileceği güvenli ve hızlı bir finansal altyapıya ihtiyaç duyuyor. BRICS’in önündeki mesele tam olarak burada. Eğer üye ülkelerin ödeme sistemleri birbirine bağlanabilirse, uluslararası ticaretin bir bölümünün Batı merkezli finansal altyapıya bağımlılığı azaltılabilir. Bu nedenle BRICS’in “dolar karşıtı” hamlesini yalnızca yeni bir para birimi arayışı üzerinden okumak yanlış. Asıl mesele alternatif bir finansal altyapının kurulup kurulamayacağı.

Dolar hâlâ dünya ekonomisinin merkezindeki para birimi. BRICS ülkelerinin kendi aralarında yerel para kullanması, küresel finans sisteminin bir anda dolar dışına çıkacağı anlamına gelmiyor. Üstelik BRICS ülkelerinin ekonomik çıkarları da aynı değil. Hindistan’ın Çin ile ticaret dengesi sorunları var. Brezilya’nın farklı ekonomik öncelikleri bulunuyor. Körfez ülkeleri hem BRICS ülkeleriyle hem ABD ve Avrupa ile yoğun ilişkilerini sürdürüyor. Dolayısıyla ortak para gibi bütün ülkeleri aynı ekonomik politika etrafında birleştirecek bir mekanizmanın önünde ciddi engeller bulunuyor. Fakat başka bir şey oluyor: Doların alternatifsizliği sorgulanıyor.

Dünyanın farklı bölgelerinde ülkeler artık uluslararası ticarette tek bir para birimine bağımlı kalmadan işlem yapabilecekleri mekanizmalar arıyor.

Doların egemenliğinin zayıflaması, işçilerin yaşam koşullarını kendiliğinden değiştirmeyecek. Uluslararası para sisteminin yeniden düzenlenmesi, sermaye gruplarının daha fazla hareket alanı kazanması için de kullanılabilir. Dolayısıyla BRICS’in alternatif finans arayışının gerçek anlamı yalnızca doların karşısına hangi para biriminin konulacağıyla ölçülemez. Asıl mesele, uluslararası finans sisteminin kimin çıkarlarına göre yeniden kurulacağıdır. Dolar merkezli düzenin gerilemesi bir olanak yaratıyor.