Sağlık fonları ABD'ye akıyor, Afrika'ya damlıyor

Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) 21 Ağustos’ta açıkladığı verilere göre ebola salgınında vaka sayısı 5 bin 290’a yükseldi. Yalnızca 1152 kişi iyileşirken hayatını kaybedenlerin sayısı ise 2 bin 516 oldu. Salgında ölüm oranı şu anda yüzde 47’ye yaklaşıyor. Yani ebola virüsüne yakalanan her iki kişiden biri hayatını kaybediyor.

Bu eboladan kaynaklanan ikinci büyük salgın. Bir önceki 2013’ün sonunda başlamış ve 2016’da sona ermişti. Gine, Liberya, Sierra Leone gibi ülkeleri geniş çaplı şekilde etkileyen salgında 30 bine yakın kişi virüse yakalanmış, 11 binden fazla kişi yaşamını yitirmişti. Peki 2026 senesinde neden ebola bu denli ölümcül olabiliyor?

Aşı 40 yıldan sonra bulundu

Şu anda ebolaya neden olan dört tür virüs biliniyor. Zaire, Sudan, Bundibugyo ve Marburg virüsleri. Uganda ve Kongo’da can kaybına neden olan yeni salgına neden olan ise Bundibugyo virüsü. Şu anda yalnızca 2013-2016 yılları arasındaki salgına neden olan Zaire virüsü için geliştirilmiş bir aşı var. Ervebo isimli aşı, 2019’un kasım ayında DSÖ tarafından onaylandı. Ancak ebolaya ilk önce 1976’da, Sudan ve Kongo’da rastlanmıştı. Aşı ise ancak 2016’ya kadar süren salgının ardından, virüsün batıya ulaşma ihtimali ciddileşince bulundu.

Bugün salgının bu denli ölümcül olmasının sebebi olarak Bundibugyo ebolasının teşhis edilememesi, aşısının olmaması öne sürülüyor. Oysaki bu virüs 2007’de Uganda’da, 2012’de ise Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde ortaya çıkmış; her iki salgında da enfekte olanların yüzde 30’u ila yüzde 50’si yaşamını yitirmişti. Ancak bu durum önemsenmedi. Impact Global Health’in ürün geliştirme portalına göre şu anda takip edilen 94 filovirüs adayından yaklaşık 50’si Zaire ebola virüsü, 22’si Sudan ebola virüsü ve 38’i Marburg ebola virüsü hedef alıyor. Ancak Bundibugyo ebola virüsü için onaylanmış herhangi bir tedavi yöntemi olmadığı gibi, son salgına kadar yeni hiçbir çalışma da yoktu.

Bugün ebola için geliştirilme sürecinde olan 27 aşıdan sadece 5’i onaylanmış durumda; 22 aşı hâlâ keşif ve klinik öncesi (pre-klinik) aşamada bekliyor. İlaç bazında ise ARGE sürecindeki 56 ilacın 40’ı henüz test aşamalarına geçebilmiş değil.

Görülmeyen hastalıklara on binde 23 fon

Impact Global Health’e bağlı G-finder, uzun süredir ihmal edilen hastalıklara, yeni görülen hastalıklar ve kadın-üreme sağlığına ilişkin hastalıklara ayrılan ARGE fonlarının verisini tutuyor. Buna göre 2023’te -DSÖ’nün son veri seti bu seneye ilişkin olduğundan- çoğunlukla fonlardan pay alamayan bu hastalıkların ARGE’sine 9 milyon 177 bin dolar ayrıldı. DSÖ’nün verilerine göre ise bu yılda tüm sağlık ARGE’lerine ayrılan miktar 38 milyar 843 milyon dolar. Yani 2023’te sağlık için ayrılan tüm ARGE fonlarının yalnızca on binde 23’ü bu hastalıklara ayrıldı.

Afrika’daki hastalıklarda ABD’ye fon

Üstelik bu fonlar, bu hastalıkların sık görüldüğü coğrafi bölgelere değil yoğunluklu olarak Batı’ya akıyor. Yani bugün ebolada olduğu gibi yerel laboratuvarlara, çalışmalara değil; Big Pharma ismi verilen büyük ilaç şirketlerine gidiyor.

Yine Impact Global Health G-finder verilerine göre; yukarıda belirttiğimiz hastalıklara ilişkin ARGE çalışmalarına 2007-2024 yılları arasında 118.35 milyar dolar ayrıldı. Bugün ebola salgını yüzünden binlerce kişinin hayatını kaybedeceği Kongo’ya aynı yıllar içerisinde yalnızca 1.7 milyon dolar fon gitti. Afrika’nın bütün olarak payı 4.3 milyar dolarken örneğin Avrupa’nın payı bunun neredeyse 6 katıyla 26.2 milyar dolar oldu.

Aynı yıllar arasında alıcı ülkeler sosyoekonomik durumuna göre sınıflandırıldığında, yüksek gelirli ülkelere 98.2 milyar dolar ayrılırken Kongo’nun da aralarında bulunduğu düşük gelirli ülkelere 3.1 milyar dolar aktığı görülüyor.

Tanı testlerine çerez parası

Yine G-finder’da yer alan verilere göre 2014-2024 yılları arasında ebola için 3.07 milyar dolarlık fon harcandı. Bu fonlarda özellikle 2014-2015’teki salgının etkisi görülüyor. En yüksek harcama miktarı 2015’te 525 milyon 16 bin dolar oldu. 2016 ve 2017’de fon miktarı hatırı sayılır biçimde düşerken 2018’de görülen vakaların etkisi ile yeniden artsa da o seneden beri istikrarlı olarak düşüyor. 2022’den bu yana ayrılan fon miktarları sırasıyla yaklaşık 240 milyon, 149 milyon, 152 milyon, 163 milyon, 97 milyon dolar oldu. Esas pay 1.56 milyar dolarla aşılara ayrılırken tanı testleri ise 71 milyon dolarla en az payı alıyor.

En yüksek pay ise ülke bazında 1.77 milyarla ABD’de. Doğrudan salgından etkilenen ülkeler ise 9 milyon dolarla en ufak payı alıyor. Kurum bazında ise fonlar kamu kurumlarına veya uluslararası örgütlere değil, 2.03 milyar dolarla özel şirketlere gidiyor.

Fonun yüzde 75’i bulaşıcı olmayan hastalıklara

DSÖ’nün 2023 verileri de benzer bir durumu ortaya koyuyor. DSÖ’ye göre, 2023’te 38 milyar 843 milyon 910 bin dolarlık ARGE yatırımı yapıldı. Bu miktarın yüzde 75.36’sı bulaşıcı olmayan hastalıklara gidiyor. Bu durumun birincil nedeni ise salgın hastalıklar ‘akut’ tedavi yöntemleri gerektirirken bulaşıcı olmayan hastalıkların kronik durumu nedeniyle çoğunlukla ömür boyu tedavi gerektirmesi. Bu durum kalıcı tüketim yarattığından ‘sağlık piyasası’ ölümcül olana değil, kalıcı pazar oluşturana yatırım yapmayı tercih ediyor. İkinci neden ise bu hastalıkların çoğunlukla ‘Batı’da önemsenen hastalıklar’ olması. Örneğin diyabet, alzaymır, ruh sağlığı bozuklukları...

En büyük fon askeri sanayi şirketine

Yine aynı verilere göre ebola için 2023’te 57.26 milyon dolar harcanıyor, bunun neredeyse tümü ABD’ye gidiyor (51.4 milyon dolar), Afrika’ya giden kısım sadece 1.13 milyon dolarlık bir pay.

Bu fonların en büyük alıcısı ise 19.4 milyon dolarla Leidos. ABD merkezli Leidos, oldukça büyük bir biyomedikal araştırma şirketi. Ağustos 2016’da Filistin’deki katliamdan tanıdığımız Lockheed Martin’in BT sektörü olan Information Systems & Global Solutions ile birleşmesiyle askeri sanayideki konsolidasyonunda bugüne kadarki en büyük işlemlerden birini gerçekleştirdi. Leidos’un öncülü SAIC’in yönetici kadrolarında Irak’ta kitle imha silahı arayışını yürüten David Kay gibi eski üst düzey yetkililer bulunuyordu, Irak ve Afganistan işgallerinde büyük kontratlar aldı. Halen Pentagon’un en büyük üstlenicilerden biri. Yani sağlık yalnızca piyasaya değil, bir süredir doğrudan silah üreticilerine de teslim.