Yayıncılık politikalarının bedelini kim ödeyecek?

Vinyet Kitabevi olarak bağımsız bir kitabevi olma çabamızdaki temel motivasyonumuz hiçbir zaman yalnızca kitap satmak olmadı. Bugün bağımsız bir kitabevini ayakta tutmaya çalışırken yayıncılık sektörünün bütün yapısal sorunlarıyla doğrudan karşı karşıya kalıyoruz. Kitap fiyatlarındaki artıştan değişen okur alışkanlıklarına, yayınevleriyle doğrudan çalışma koşullarındaki zorluklardan dağıtımcı sorunlarına ve yüksek indirimlerle satış yapan online satış platformlarına kadar yaşanan dönüşümü yalnızca dışarıdan gözlemiyor; her gün raflarımızda, satışlarımızda ve okurlarla kurduğumuz ilişkide de deneyimliyoruz.

Kitap artık bütçede yer açılması gereken bir harcama

Türkiye’de kitap fiyatlarının yükselmesini yalnızca enflasyonun doğal bir sonucu olarak değerlendirmek doğru olmaz. Çünkü bugün sektörde yaşanan sorun, üretimden dağıtıma, dağıtımdan perakendeye kadar bütün sistemin giderek daha kırılgan hale gelmesi. Yayıncıların telifler, kağıt, baskı, lojistik, kira ve personel maliyetleri artarken kitabın son satış fiyatı da haliyle artıyor; fakat bu artışın zincirin tüm halkalarına aynı şekilde yansıdığını söylemek mümkün değil. Özellikle bağımsız kitabevleri, bu zincirin en zayıf halkalarından biri olarak maliyet artışlarının ve daralan tüketici talebinin doğrudan etkisini hissediyor.
Bunu günlük satışlarımızda çok net görüyoruz. Okur artık kitap seçerken yalnızca “Bu kitabı okumak istiyor muyum?” diye düşünmüyor; “Bunu şu anda alabilir miyim?” diye de düşünüyor.

Yayınevleri Amazon’la yarışamıyor

Bu durumun bir başka sonucu da okurun fiyat karşılaştırmasını çok daha fazla önemsemesi. Burada bağımsız kitabevleri açısından asıl problem, fiyat rekabetinin eşit koşullarda gerçekleşmemesi. Biz biliyoruz ki birçok yayınevi çok yüksek iskontolarla Amazon’a kitap satışı yapıyor. Dolayısıyla Amazon’un yüksek indirim oranlarıyla sattığı bir kitabın aynısını bağımsız bir kitabevinin aynı fiyata satması çoğu zaman mümkün olmuyor. Çünkü bağımsız kitabevinin kira, personel, elektrik, vergi, stok ve finansman gibi sabit giderlerin üstüne bir de yayıncıların dayattığı katı ticari çalışma şartları da eklemek gerek. Burada biraz can sıkıcı ama açık bir soru sormamız gerekiyor: Eğer kitabın fiyatını sürekli aşağı çekerek rekabet etmeye çalışan bir sistem üzerinde ısrar edilirse, bunun bedelini kim ödeyecek? Küçük bir kitabevinin büyük platformlarla aynı indirim yarışına girmesi mümkün değil. 

Sektörel bir problem, tüketici tercihi problemine dönüştürülüyor

Öte yandan okurun bugün neden fiyat karşılaştırması yaptığını anlamak gerekiyor. İnsanların satın alma gücünün düştüğü bir ortamda “Gelin bağımsız kitabevinden kitap alın” demek tek başına yeterli bir çözüm değil. Buradaki asıl soru, okurla bağımsız kitabevini karşı karşıya getirmek yerine, ikisinin de sürdürülebileceği bir ekonomik yapının nasıl kurulacağı. Sektörel bir problemi tüketici tercihi problemine dönüştürüyoruz. Üstelik bu kısır tartışmalar bazen sektörün gerçek aktörleri arasındaki sorumluluğu da görünmez hale getiriyor. Yayınevi, dağıtımcı, perakendeci ve online platform arasındaki ekonomik ilişkinin nasıl kurulduğunu tartışmak yerine okura “Kitabını nereden aldın?” diye hesap soruyoruz. Oysa sürdürülebilir bir yayıncılık sistemi kurmak, bireysel tüketicinin vicdanına bırakılamayacak kadar yapısal bir mesele. 

Yayınevi ve yazarın okurla buluşması

Remzi Kitabevi gibi köklü bir kitabevinin en önemli şubelerinden birinin kapanmasına bakınca Türkiye’de fiziksel kitapçılığın ne kadar zor bir noktaya geldiğini görebiliriz. Üstelik bağımsız kitabevinin yaptığı işin önemli bir kısmı satış rakamlarına yansımıyor. Bir okurun kitabevine girip bir kitap hakkında sohbet etmesi, bir kitabı keşfetmesi, bir çalışan tarafından kendisine yapılan bir öneriyle başka bir yazarı tanıması aslında ekonomik tablolarda görünmeyen bir kültürel hizmet. Bağımsız kitabevi, bir anlamda yayınevinin ve yazarın okurla buluştuğu son fiziksel alanlardan biri. Hâlâ kitabevine gelip dolaşmak, kitaplara dokunmak, çalışanla konuşmak ve öneri almak isteyen ciddi bir okur kitlesi var.

Yayınevlerinin bağımsız kitabevlerini yalnızca bir satış kanalı olarak görmemesi gerekiyor. Dağıtımcıların da küçük işletmelerin finansman yükünü hafifletecek daha adil modeller geliştirmesi gerekiyor. Kamusal açıdan mesele daha da büyük. Eğer kitabı gerçekten bir kültür ürünü olarak kabul ediyorsak, bağımsız kitabevlerini yalnızca ticari işletmeler olarak göremeyiz. Kültürel çeşitliliğin, yerel kültürün ve okuma kültürünün sürdürülebilmesi için bağımsız kitabevleri teşvik edilmeli. Bunun farklı biçimleri olabilir: Kira ve vergi yüklerinin azaltılması, kültür politikaları kapsamında destek mekanizmaları oluşturulması, okullarla ve yerel yönetimlerle bağımsız kitabevleri arasında iş birliklerinin geliştirilmesi ve meslek birliklerinin kalıcı çözümler için daha kapsayıcı adımlar atması gibi.

Kısacası bugün Türkiye’de kitapçılığın temel problemi kitabın üretiminden okurun eline ulaşmasına kadar geçen bütün süreçte maliyetlerin ve risklerin adil dağılmaması. Bu yapı değişmediği sürece bağımsız kitabevlerinden ayakta kalmalarını istemek biraz da onlardan giderek ağırlaşan bir yükü tek başlarına taşımalarını istemek anlamına geliyor. Kitabevleri kapanırken kaybolan yalnızca mekanlar olmuyor; kitapların etrafında oluşan kamusal ve kültürel alanlar da yok oluyor.