9 işçiye mezar olan madene Cengiz Holding'le yeniden izin çıktı

13 Şubat 2024’te 9 işçiye mezar olan ve cumhuriyet tarihinin en büyük çevre felaketine yol açan Erzincan İliç’teki Çöpler Altın Madeni, el değiştirmesinin ardından yeniden faaliyete geçmeye hazırlanıyor. 13 Şubat 2024 tarihinde yığın liçi sahasında meydana gelen kayma sonucunda 9 işçinin milyonlarca metreküp siyanürlü toprağın altında kalarak can vermesinin ardından kapatılan madene, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından geçici faaliyet belgesi verildiği ortaya çıktı.

Anagold ve Kanadalı SSR Mining ortaklığındaki Çöpler Altın Madeni, kamuoyundaki tüm tepkilere rağmen geçtiğimiz mart ayında 1 buçuk milyar dolar karşılığında Cengiz Holdinge satılmıştı. Bakanlığın çevre izin ve lisans belge sorgulama sisteminde 24 Temmuz 2026 tarihinde onaylandığı görülen belge ile şirkete “maden atığı bertaraf-depolama”, “hava emisyon”, “gürültü kontrolü” ve “atık su deşarjı” gibi konularda geçici faaliyet onayı sağlanmış oldu.

Faciaya rağmen geri dönüyor

Olay gününden bu yana kazanın asıl sorumlularının cezalandırılmaması, davanın etkili bir biçimde yürütülmemesi ve kamu görevlilerinin yargılanmaması kamuoyunda kanayan bir yara olmaya devam ediyor. 13 Şubat’taki faciada, dünya literatüründe standart olarak maksimum 150 metre olması gereken siyanürlü liç yığınının yüksekliği, denetimsizlik ve kapasite artışlarıyla 257 metreye ulaşmıştı. 85.3 milyon tonluk devasa zehir dağının yaklaşık 10 ila 20 milyon metreküplük kısmı kayarak Fırat Nehri Havzası’na doğru akmış, bölgede telafisi on yıllar alacak bir çevre felaketine yol açmıştı.

9 işçinin yaşamını yitirdiği, çevreye verdiği zararın on yıllara yayılacağı tablo bu kadar açıkken hukuki ve cezai süreçlerin sonuçlanması beklenmeden madenin Cengiz Holding bünyesinde yeniden faaliyet göstermesinin önünün açılması tepkileri beraberinde getirdi.

Bakan Kurum’un imzası var

İliç’teki felaketin ardından kamuoyunun en çok tartıştığı isimlerin başında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum geliyor. 13 Şubat’ta çöken ve 9 işçiyi yutan liç yığınının devasa boyutlara ulaşmasının önünü açan 2021 yılındaki ÇED olumlu kararı, Kurum’un ilk bakanlık döneminde verilmişti. Yine 2022’deki siyanür sızıntısının ardından madenin ruhsatı iptal edilmemiş ve sadece 3 ay sonra yeniden faaliyete geçmesine aynı dönemde izin verilmişti. Bugün Cengiz Holdinge verilen ve madenin yeniden faaliyete geçmesinin önünü açan geçici faaliyet belgesi de yine Murat Kurum’un ikinci kez oturduğu Bakanlık koltuğundan çıktı.

Ali Cengiz oyunu Çöpler’de

Kanadalı madencilik şirketi SSR Mining, Erzincan İliç’teki Çöpler Altın Madeninin yüzde 80’lik hissesini 1.5 milyar dolar nakit bedelle Cengiz Holdinge sattı. Satışa ilişkin anlaşma ve bağlayıcı hisse alım sözleşmesi mart 2026’da kamuoyuna duyuruldu. Ancak satış bedeli “Bir ticari başarı değil, kamunun varlıklarına yandaş eliyle çökme operasyonu” olarak tanımlandı.

Mart 2026’da CHP Genel Başkan Yardımcısı Deniz Yavuzyılmaz, Kanadalı SSR Mining şirketinin, hisselerini değerinin çok altında bir bedelle yandaş Cengiz Holdinge devrettiğini aktarmıştı. Yavuzyılmaz’ın SSR Mining’in resmi raporlarına ve borsa verilerine dayanarak yaptığı açıklamaya göre; 31 Aralık 2024 itibarıyla SSR’nin İliç’teki varlıklarının değeri 2 milyar 688 milyon dolar olarak hesaplanırken, Cengiz Holding bu varlıkları yalnızca 1 milyar 500 milyon dolara satın aldı. Yavuzyılmaz şunları sıraladı: “Ruhsat garantisi: Anagold’un ruhsatının uzatılmama riski varken, Cengiz için böyle bir risk bulunmuyor. Yöntem serbestisi: 9 işçiyi hayattan koparan “yığın liç” yöntemine Anagold için izin verilip verilmeyeceği belirsizken, Cengiz’e bu konuda açık çek veriliyor. Çevresel izinler: Bölgeyi zehirleyen maden sahası için gerekli çevresel izinler, yandaş şirket söz konusu olduğunda jet hızıyla onaylanıyor.”

Doğa katliamlarında baş aktör: Cengiz Holding kimdir?

Cengiz Holding doğa kıyımı ile yakından bilinen bir şirket. Dikkat çeken katliamlarına bakınca ise tablo şöyle:

Cerattepe Bakır Madeni (Artvin): Yoğun ormanlık alanın zarar göreceği, heyelan riskinin artacağı, içme suyu havzalarının etkilenebileceği ve endemik türlerin zarar görebileceği endişesiyle halk tarafından büyük tepki çekiyor.

Kaz Dağlarındaki Madencilik Faaliyetleri (Çanakkale): Cengiz Holdingin bölgede çeşitli madencilik ruhsatları ve projeleri uzun yıllardır tartışma konusu oldu. Orman kesimleri, su kaynaklarının kirlenmesi, tarım alanlarını yok etmesi ve ekosistemin bozulması eleştirilerin başında.

Eskişehir Alpagut-Atalan’daki altın-gümüş madeni: Siyanürlü yığın liç yöntemi planı, on binlerce ağacın kesilmesi, su kaynakları ve tarım alanlarına olası etkiler nedeniyle yoğun tepkiler söz konusu.

Kastamonu Küre’deki bakır madeni: Atık depolama, orman ekosistemi ve su kaynakları üzerindeki etkileri büyük tartışmaları ve halk tepkilerine konu oldu.

Ilısu Barajı: Cengiz İnşaat’ın yer aldığı konsorsiyumun üstlendiği büyük altyapı projelerinden biri olan baraj inşaatında Hasankeyf’in büyük bölümü sular altında kaldı. Dicle Vadisi ekosistemi etkilendi, kültürel miras kayboldu, halk yerinden edildi.

Göz göre göre gelen facia

Çevreyi kirlettiği gerekçesiyle 2022 yılında yaşanan siyanür sızıntısı sebebiyle madene en üst sınırdan para cezası kesilmişti. Ancak faaliyetler ve zehir üretimi kalıcı olarak durdurulmadı

Şirket içi yazışmalara göre, 13 Şubat 2024’teki faciadan sadece üç gün önce liç yığınının normalde 22. katta kalması gerekirken 33. kata kadar yükseldiği tespit edildi. Ancak bu devasa riske ve uyarılara rağmen alana yığın yapılmaya ve cevher dökülmeye devam edildi.

Göz göre göre gelen ihmallerin sonucunda, 13 Şubat 2024 tarihinde yığın liç alanının çökmesiyle büyük bir çevre felaketi ve işçi cinayeti yaşandı. 9 maden işçisi toprak altında kalarak yaşamını yitirdi. 10 milyon metreküp siyanürlü toprak, 200 metrelik bir yamaçtan Sabırlı Deresi’ne doğru 800 metre kaydı ve ilk belirlemelere göre 300 dönümlük bir alana yayıldı.

Faciadan 2 yıl sonra Kanadalı SSR Mining madenin yüzde 80’lik hissesini 1.5 milyar dolara Cengiz Holding’e devretti.

Yığın liçinde 30 ton işlenebilir altın olduğu tahmin ediliyor

Üretime geçildiği 2010 yılından, yığın liçin çökmesiyle faaliyetlerin durdurulduğu tarihe kadar madenden yaklaşık 90-100 ton altın çıkarıldığı tahmin ediliyor. Şirketin felaket öncesindeki teknik raporlarına göre, yerin altında hâlâ çıkarılmayı bekleyen 50-60 ton civarında milyarlarca dolarlık altın rezervi bulunuyor.

Bununla beraber Çöpler’de yığın liçinin içinde ayrıştırılmayı bekleyen altın miktarı da önemli bir etken. Kayan 13 milyon tonluk liç yığınında SSR 1.3 ton altın olduğunu ileri sürerken, resmi kurumlardan 8 tona kadar altın olabileceği açıklanmıştı. Toplam 83 milyon tonluk yığın liçinde ise 30-50 ton arası altın olabileceği bildirilmişti.

Adım adım büyütülen yıkım

Çöpler Altın Madeni, 2009 yılında Çalık Holdingin yan kuruluşu Lidya Madencilik AŞ ile ABD’li Alacer Gold Corp. ortaklığında kurularak 2010 yılında üretime başladı. 2020 yılında Alacer Gold’un Kanadalı SSR Mining Inc. tarafından satın alınmasıyla madenin güncel yapısı yüzde 80 SSR Mining, yüzde 20 Çalık Holding olarak şekillendi. İşletmeyi ise Anagold Madencilik üstlendi.

Madenin faaliyete geçmesinin ardından kâr hırsı uğruna liç yığını kapasitesi sürekli artırıldı. 2014 ve 2021 yıllarında verilen tartışmalı onaylarla başlangıçta 34 milyon ton olarak planlanan yığın kapasitesi önce 73 milyon tona, ardından 85.3 milyon tona çıkarıldı.

Göz göre göre gelen facia

Çevreyi kirlettiği gerekçesiyle 2022 yılında yaşanan siyanür sızıntısı sebebiyle madene en üst sınırdan para cezası kesilmişti. Ancak faaliyetler ve zehir üretimi kalıcı olarak durdurulmadı.

Şirket içi yazışmalara göre, 13 Şubat 2024’teki faciadan sadece üç gün önce liç yığınının normalde 22. katta kalması gerekirken 33. kata kadar yükseldiği tespit edildi. Ancak bu devasa riske ve uyarılara rağmen alana yığın yapılmaya ve cevher dökülmeye devam edildi.

Göz göre göre gelen ihmallerin sonucunda, 13 Şubat 2024 tarihinde yığın liç alanının çökmesiyle büyük bir çevre felaketi ve işçi cinayeti yaşandı. 9 maden işçisi toprak altında kalarak yaşamını yitirdi. 10 milyon metreküp siyanürlü toprak, 200 metrelik bir yamaçtan Sabırlı Deresi’ne doğru 800 metre kaydı ve ilk belirlemelere göre 300 dönümlük bir alana yayıldı.

İtiraz dilekçesi: Bu izin yeni felaketlere davetiyedir

Geçici faaliyet belgesinin iptal edilmesi için İliçli Sedat Cezayirlioğlu ve Ege Çevre ve Kültür Platformundan (EGEÇEP) Av. Arif Ali Cangı tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına 31 Temmuz 2026 tarihinde itiraz dilekçesi sunuldu. Dilekçede, söz konusu belgenin 2577 sayılı Kanun’un 11. maddesi gereğince geri alınması talep edilirken, işlemin Anayasa’nın 56. maddesinde güvence altına alınan sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkına aykırı olduğu vurgulandı.

İtirazda işletmenin Fırat Nehri’nin bir kolu olan Karasu ve Bağıştaş Barajına çok yakın konumda olduğu belirtildi. Siyanürlü ve ağır metalli atığın nehre karışması halinde sınır aşan suların kirlenmesine neden olacağı ve Türkiye’yi uluslararası boyutta sorumlu kılacak bir ekokırım suçu işlendiği hatırlatıldı.

Facia ilk değildi

Çöpler’deki felaketlerin sadece son olayla sınırlı olmadığı belirtildi. 27 Mart 2022’deki kaymanın ardından, 21 Haziran 2022’de siyanür borusunun patlaması sonucu yaklaşık 20 metreküp siyanürlü solüsyonun açık alana boşaldığı anımsatıldı. O dönem en üst sınır sayılarak kesilen 16.4 milyon lira para cezasının ardından madenin sadece 3 ay kapalı kaldığı ve ardından faaliyete tekrar izin verildiğine dikkat çekildi. Aradan geçen 2.5 yıla rağmen kurulan TBMM Komisyonunun bir sonuç raporunda dahi ortaklaşamadığı, gerekli denetimleri yapmayan kamu görevlileri hakkında soruşturma başlatılmadığı vurgulandı. Ölen 9 madencinin davasında da etkin bir sürecin yürütülmediği ve henüz kimsenin cezalandırılmadığı belirtilerek, “Sanki bütün bunlar yaşanmamış gibi Bakanlığınız tarafından geçici faaliyet belgesi düzenlenmesi, yeni felaketlere davetiye çıkarmaktır” denildi.

Ayrıca dilekçede, Bilgi Edinme Kanunu kapsamında söz konusu izinle ilgili kamuoyundan gizlenen gerçeklerin açığa çıkarılması için kritik sorular yöneltildi:

• 718097 başvuru numaralı geçici faaliyet belgesi onayı için başvuru tarihi nedir?
• Başvuru için gerekli olan ÇED kararı, hangi kurum tarafından verilmiştir, kaç tarihlidir ve hangi proje için verilmiştir?
• Geçici faaliyet belgesi başvurucuya iletilmiş midir? İletildiyse hangi tarihte iletilmiştir?
• Geçici faaliyet belgesinin başlangıç ve bitiş tarihleri nedir?
• Onaylanan belge tam olarak hangi spesifik faaliyet için verilmiştir ve başvuruda Bakanlığa hangi belgeler sunulmuştur?

"Dava Bitmedi, cinayet mahallini nasıl açıyorsunuz?"

Gazetemize konuşan bir İliçli henüz madenin çalışmaya başlamadığını ancak temizlik, yemekhane gibi hizmet alanlarında işçilerin işe alındığını söyledi. Kendi de madene girmeyi bekleyen İliçli, madenden şu ana kadar herhangi bir dönüş almadığını ifade etti.

Madenin açılmasına tepki gösteren faciada yaşamını yitiren Uğur Yıldız’ın annesi Sevda Yıldız ise adalet taleplerini yineledi. “Benim evladım öldü orada, çocuğumun kanı var. Madenin asla açılmasını istemiyorum” diyen anne Yıldız, “Biz iki buçuk yıldır tüm zorluklara rağmen adalet mücadelemizi sürdürüyoruz. Adaleti sadece çocuğumuz için değil, doğa için, gelecek için, ölen diğer işçiler için istiyoruz. Ama onlar dava bile sonuçlanmamışken iktidar desteğiyle madeni yeniden açıyorlar. Buna izin vermeyeceğiz. Mahkemede defalarca kapasite artışı onayı veren Murat Kurum’un da mahkeme salonunda olmasını istedik, hâlâ istiyoruz. Bugün maden yeniden faaliyete geçiyor ve yine Bakan Murat Kurum. Bu var olan ilişkiler ağını da apaçık gösteriyor” dedi.

Kız kardeş Duygu Yıldız ise Cengiz Holdingin geçici faaliyet belgesiyle madeni açtığını duyduklarında büyük bir hayal kırıklığı ve üzüntü yaşadıklarını belirterek şunları söyledi: “Biz ‘Bu kadar da olmaz, bu kadarını da yapmazlar herhalde’ diye düşündük. Ama biz ne zaman bunu desek, o kadarı da oluyor. Daha dava bitmedi. Daha kimin neden suçlu olduğu kanıtlanmadı. Dava sonuçlanmadan cinayet mahallini nasıl açabiliyorsunuz? Orada çalışanların canının değeri yok mu? İşçilerin yaşam hakkını gasbeden, önemsemeyen başka bir güç yoktur herhalde. 2022’de siyanür sızıntısı oldu, 2024’te İliç Maden Katliamı yaşandı. Milyonlarca metreküp zehirli toprak Fırat Havzası’na karıştı. Daha ne istiyorsunuz? İliç’i tamamen yok mu etsin? Bu kadar rantı, bu kadar sermayeyi, altını ne yapacaksınız?

Bu memleket için ne kadar değersiz olduğumuzu bir kez daha kanıtladılar. Onlar acıyı, ihmalkarlığı, denetimsizliği çok çabuk unutabiliyorlar ama biz unutamıyoruz. Korkunç bir sistem içerisindeyiz. Onlar adına ben utanıyorum. Hukuki olarak bütün yollara başvuruyoruz, itirazlarımızı yapacağız. Sürecin de takipçisi olacağız. Umarım bu akıl almaz hatadan vazgeçerler.”