Askeri harcamalar ve toplumsal maliyeti-2

İlk yazıda askeri harcamaların kapitalist sistemdeki hayati rolünü ve kâr oranları üzerindeki etkisini tartışmıştık. Ordunun sağladığı doğrudan zora dayalı güç, ilk birikimdeki en başat mekanizmadır. Askeri güç, merkez ülkelerin, çevre kapitalist ülkeler üzerindeki hegemonyalarını sürdürmesi ve merkez ülkeler arasındaki rekabetin düzenlenmesi için kullanılır. Ayrıca, devletler askeri gücü, toplumsal düzeni korumak amacıyla iç tehditlere karşı kullanırlar. Merkez ülkeler, silah tedarik ederek ya da satarak, eğitim vererek ve danışman göndererek çevre ülkelerin ordularıyla organik bağ kurar ve azgelişmiş ülkelerin ordularını kapitalist ideolojinin korunması adına seferber ederler. Dolayısıyla, askeri harcamalar ekonomik saiklerden çok kapitalizmin idamesi için gerçekleştirilir. Tüm bunlara ek olarak, askeri harcamalar kapitalist sistemin yarattığı artı değerin soğrulmasını sağlayarak, sivil harcamaların gerçekleştiremeyeceği hayati bir görev üstlenir.

Bu yazıda ise diğer temel ekonomik değişkenleri nasıl etkilediğini inceleyeceğiz.

Büyüme

Askeri harcamaların büyüme üzerindeki etkisi belki de manipülasyona en açık konu. Keza, AB’de yeniden başlayan silahlanma sürecindeki en temel savlardan biri, artan askeri harcamaların, toplam talebi, iş imkanlarını artıracağını ve dolayısıyla büyümeyi canlandıracağıdır. Bu oldukça net bir manipülasyon: Ampirik bulgular bu iddiayı desteklemiyor, yani sayılar (ya da AKP Türkiye’sinin Türkçesi ile “rakamlar”) farklı şeyler söylüyor. Her ne kadar bu kısa dönemde pozitif bir etki yaratsa da uzun dönemde etki negatif, yani askeri harcamalar büyümeyi artırmıyor aksine uzun dönemde ekonominin üretkenlik kapasitesini sınırlıyor. Keza bu negatif etki gelişmekte olan ülkelerde çok daha net ve güçlü.

Gelir eşitsizliği

Ampirik bulgular şunu söylüyor: Eğer dünyanın en zengin 5-10 ülkesinden biri ya da Orta Doğu’nun petrol zengini bir ülkesi değilseniz, askeri harcamalar gelir dağılımını daha da bozuyor çünkü askeri mühimmata giden her bir lira eğitim ve sağlık gibi gelir dağılımını iyileştiren sosyal harcamalara daha az kaynak ayrılması anlamına geliyor.

Toplumsal cinsiyet eşitsizliği

Yüksek askeri harcamalarda vücut bulan militarizasyon toplumsal cinsiyet eşitsizliğini hem savaş hem barış zamanlarında etkilemektedir. Kadınlar savaşlarda erkekler kadar ön cephede yer almasalar da hem savaş öncesinde hem savaş sürecinde hem de savaş sonrasında oldukça olumsuz etkilenmektedirler. Öncelikle kadınlar ve kız çocukları cinsel şiddetin ilk hedefleri olmaktadırlar. Savaşın yerleşim yerlerini tahrip etmesi, erkeklerle kıyaslandığında halihazırda gıda, sağlık ve eğitim gibi temel ihtiyaçlara erişimde dezavantajlı olan kadınların koşullarını daha da zorlaştırmaktadır. Militarizasyon, barış zamanlarında da toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini özel ve kamusal alanda derinleştirmektedir. Militarizasyon, özel alanda erkek lehine olan toplumsal cinsiyet ilişkilerinin kendini yeniden üretmesini sağlar. Bu bağlamda militarizasyon ve ataerki birbirini besleyen iki olgudur. Militarizasyonun kamusal alandaki etkisi oldukça nettir: Yukarıda değindiğim üzere askeri harcamaların artması genellikle sosyal harcamalara daha az kaynak ayrılmasına yol açar. Kadınlar ve çocuklar, zaten var olan sosyoekonomik eşitsizlerin bir sonucu olarak, bu sosyal harcamalara erkeklere nazaran daha bağımlıdırlar. Dolayısıyla askeri harcamaların artması toplumsal cinsiyet eşitsizliğini daha da derinleştirir. Keza, ampirik çalışmalarda bu negatif etki net bir şekilde ortaya konmaktadır.

Elbette bu ekonomik değişkenler de birbirini etkilemektedir. Yani, askeri harcamalar büyümeyi doğrudan etkilediği gibi gelir ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğini üzerinden dolaylı olarak da etkiler çünkü uzun vadede ekonominin üretkenlik kapasitesi beşeri sermayeye, gelir dağılımına, kadınların ekonomideki ve toplumdaki konumlarına bağlıdır.

Çevresel tahribat

Savaşlar sadece insanları öldürmez; silah üretimi, tatbikatlar ve orduların idamesi barış zamanlarında dahi çevresel yıkımın en büyük faktörlerinden biridir. Araştırmalar göstermektedir ki toplam küresel karbon salınımının yaklaşık yüzde 5.5’i ordular tarafından gerçekleştirilmektedir. Daha çarpıcı bir örnek vermek gerekirse, tek bir F-35 savaş uçağı, 100 deniz millik bir uçuşta, ortalama bir benzinli otomobilin tüm yıl boyunca yaydığı kadar CO₂ salınımı yapmaktadır. Askeri harcamaların kâr hadleri üzerindeki eşitsiz etkisinde olduğu gibi, savaşa maruz kalsın kalmasın, genel olarak çevre ülkelerde bu ekolojik tahribatın etkileri çok daha fazladır.

Askeri harcamalar ve toplumsal maliyeti-1