​​​​​​​İş güvenliği uzmanı mı sorumlu taşeron İSİG sistemi mi?

Bolu Kartalkaya’da 78 kişinin öldüğü Grand Kartal Otel yangını katliamı davasında otel sahibi, otel yöneticileri, belediye ve il özel idaresi yetkilileri dahil 11 kişi 34’er kez müebbet ile 24’er yıl hapis cezasına çarptırıldı. Mahkeme heyeti, “Bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olma” suçundan İş Güvenliği Uzmanı (İGU) Kübra Demir’e 21 yıl 4 ay 15’er gün ceza verdi. Turizm bakanının ETS Tur’un sahibi olduğu ve katliamda hayatını kaybeden birçok kişinin ETS Tur üzerinden satın alarak otelde konakladığı bilinirken ve Turizm Bakanlığı Yatırımlar Genel Müdürlüğü tarafından Bolu Valiliğine gönderilen yazıyla kamu arazisi irtifak hakkı kapsamında kesin tahsis belgesi verilmesine ve olaydan önce Turizm Bakanlığından otelin olur almasına rağmen bakan ve yetkililerine bir ceza çıkmadı. İş teftişini yerine getirmeyen Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına da bir ceza çıkmadı. 4 yıl önce sözleşmesinin sona erdiğini iddia eden İGU Kübra Demir bu davada ceza aldı ve ücretli ve taşeron olarak OSGB’lerde çifte patron otoritesinde çalışan İGU’ların arasında hızla bir tartışma başladı, bu yazı da bu tartışmalara dair devam edecek.

Belgede sahtecilik

6331 sayılı İSG Kanunu çıkmasıyla birlikte işçi sağlığı ve güvenliği tamamen; insan ve halk sağlığı açısından bir hak olmaktan çıkarak hizmet sunumu ve piyasalaşmaya terk edildi. Yasa özü itibarıyla; İSİG alanını risklerden kaçınma, bertaraf etme yerine riskleri değerlendirme, tehlikeleri analiz etme adıyla hem bireyselleştirildi hem de kağıt üstünde bırakıldı. Tüm bu alanlarda kısmi ve esnek, kuralsız çalışma yaygın hale geldi. İşçi sağlığı ve iş güvenliği hizmetlerinde maliyetin en aza düşürülmesi, bu hizmetlerin işverenlerin paket olarak piyasadan satın alınması için bu hizmetleri verecek donanım ve personele sahip kuruluşlar olan OSGB’ler kuruldu ve İSG alanında çalışanların yüzde 85’i bu OSGB’lerde çalışıyor. İşçi sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin sunumuyla oluşan İSİG alanının sermayesinin kaynağı İSİG emekçilerinin karşılığı ödenmemiş emeği. İSİG alanında çalışan iş yeri hekimleri, iş güvenliği uzmanları, diğer sağlık personeli güvencesiz, sendikasız ve kiralık işçi statüsünde. Taşeronlaştırma ve emeğin yağması altında işçi sağlığı hizmetleri belgede sahteciliğe dönüştüren sistemin adı: OSGB. OSGB’ler iş güvenliği uzmanları ve iş yeri hekimlerinin sertifika ve e-imzalarını kiralayarak araç güzergahına göre iş yeri ziyaretleri yapılan bir organizasyon.

Mesleki bağımsızlık işveren otoritesinde

Yüz binin üzerinde iş güvenliği uzmanı şu an aktif olarak çalışıyor ama İGU’ların küçük bir kısmı önerilerinin yerine getirildiği iş yerlerinde çalışıyor. Çok büyük bölümü ise patronların iş yerinde maliyet kalemi olarak görüp yerine getirmediği, tehlikeli durumların giderilmediği ortamlarda risk altında çalışıyor. İş güvenliği uzmanları, mevzuata göre hayati risklerin olduğu durumlarda patronunu bakanlığa (çalışma il müdürlüğüne) bildirip şikayet edip etmeme ikileminde kalıyor. Patronlar tarafından tamamlanmayan tehlikeli durumlardaki eksikliklerden kaynaklı yaralanma veya ölüm olursa karşı karşıya kalacağı ceza korkusuyla çalışmaya devam ediyor. Birçok olayda iş güvenliği uzmanları TCK 257 (Görevi Kötüye Kullanma) veya TCK 85 (Taksirle Öldürme) kapsamında yargılanmakta, sanki iş kazasının asli failiymiş gibi değerlendirilmekte; bu da “sorumluluk devri” değil, adeta bir “günah keçisi” uygulamasına dönüyor. 6331 sayılı Kanun’da “İş yeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.’’ “İşveren... iş yerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar” denmesine rağmen… “Hayati tehlikeyi fark ettin, raporladın? Peki neden önlem alınmayan o işte çalışmaya devam ettin?” deniyor. İş güvenliği uzmanlarına en çok cezai değerlendirme eğitim vermemek, risk değerlendirmesi yapmamak, riskleri öngörmemek, uygun önlem önermemek yerel mahkemeler tarafından verilirken Yargıtay ceza daireleri de risk analizi, rapor ve danışmanlık görevlerini yerine getirmemekle hüküm veriyor. Bu ihmallere bakarsak eğitim vermek İGU’nun görevi değildir, risk değerlendirme raporu hazırlamak İGU’nun görevi değildir, İGU risk değerlendirme ekibinde bir üyedir ve temel İSG eğitimlerini vermek veya verdirmek, risk değerlendirme raporunu hazırlamak ve hazırlatmak mevzuata göre işverene ait bir yükümlülüktür. İş yerlerinde işveren otoritesi altında olan ve işverene ait tespit ve öneri defterine mesleki bağımsızlıkla tehlikeli durumları ön görüp yazmak mümkün değil İGU’lar için. Tuzla’da geçtiğimiz yıllarda bir organize sanayi bölgesinde küçük bir atölyede meydana gelen patlamada bir işçi iş cinayetinde ölmüş ve iş güvenliği uzmanı tutuklanmıştı. İGU 10 ay hapiste tutuklu kalırken olayın daha sonra organize sanayi bölgesinin kaçak altyapı hattının arıtma olmadan yapılması nedeniyle tepkime sonucu patlama olduğu anlaşılmış ve İGU serbest bırakılmıştı.

İş güvenliği uzmanları, iş yeri hekimleri, iş yeri hemşireleri ve büro çalışanları:

Kendi ekonomik ve sosyal hakları için, kendilerine karşı sorumlu oldukları çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlayabilmek için, daha gelişmiş toplumsal ilişkiler içinde yaşayabilmek için örgütlenmelidir.

Örgütlenmenin her biçimi faydalar sağlayabilir. Bu açıdan hiçbir örgütlenme formu yok sayılmamalıdır. Ancak artık, daha fazla gündeme gelmesi gereken örgütlenme biçimi sendikadır.

İş güvenliği uzmanları sendikalaşmayı daha yaygın olarak tartışmalı ve adım atmalıdır. OSGB’ler 11 Ağustos 2023 tarihli tebliğle 17 No’lu sağlık ve sosyal hizmetler iş koluna alındı.