6 yılın ardından AYM’den HDP’nin yürüyüşünün engellenmesine ihlal kararı

Anayasa Mahkemesi (AYM), Halkların Demokratik Partisi'nin (HDP) 2020 yılında milletvekilliklerin düşürülmesine karşı düzenlemek istediği “Darbeye Karşı Demokrasi Yürüyüşü”nün Kırklareli Valiliği tarafından yasaklanmasına ilişkin ihlal kararı verdi.

Meclis Genel Kurulu'nda 4 Haziran 2020 tarihinde CHP İstanbul Milletvekili Enis Berberoğlu ile HDP Hakkari Milletvekili Leyla Güven ve HDP Diyarbakır Milletvekili Musa Farisoğulları'nın milletvekillikleri, haklarında kesinleşen yargı kararlarının Genel Kurul'da okunmasıyla düşürüldü. Milletvekilliklerinin düşürülmesinin ardından Leyla Güven ve Musa Farisoğulları gözaltına alınarak tutuklandı. HDP, yaşananları siyasi darbe olarak değerlendirerek karara tepki gösterdi.

Ankara'ya yürüyüş kararı alınmıştı

HDP Merkez Yürütme Kurulu (MYK), milletvekilliklerinin düşürülmesi ve yaşanan siyasi gelişmelere karşı “Darbeye Karşı Demokrasi Yürüyüşü” düzenleme kararı aldı. Yürüyüşün, HDP eski Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş'ın tutuklu bulunduğu Edirne ile Leyla Güven'in milletvekili seçildiği Hakkari'den 15 Haziran'da iki koldan başlatılması ve 20 Haziran'da Ankara'da sonlandırılması planlandı.

İl genelinde tüm eylemler yasaklandı

HDP'nin yürüyüş kararını açıklamasının ardından farklı kentlerde valilikler “toplantı, gösteri ve yürüyüşleri yasaklayan” kararlar aldı. Edirne, Hakkari ve güzergâh üzerindeki çeşitli kentlerde eylem ve etkinliklere yönelik kısıtlamalar getirildi.

Kırklareli Valiliği İl Umumi Hıfzıssıhha Kurulu da 12 Haziran 2020 tarihinde COVID-19 salgınını gerekçe göstererek, ilde veya başka illerde düzenlenmesi muhtemel eylemlere katılmak üzere Kırklareli'nden hareket edecek, ilden geçecek ya da ile gelecek grup ve kişilere izin verilmeyeceğini duyurdu. Valilik aynı gün aldığı ikinci kararla 14-20 Haziran tarihleri arasında il genelinde gerçekleştirilebilecek toplantı ve gösteri yürüyüşleri, açık hava toplantıları, protesto eylemleri, mitingler, oturma eylemleri ve benzeri etkinlikleri yasakladı.

Yasaklamalar yargıya taşındı 

HDP, yürüyüşün engellenmesine neden olan idari işlemin yürütmesinin durdurulması ve iptali istemiyle idare mahkemesinde dava açtı. Edirne İdare Mahkemesi, 1 Temmuz 2020 tarihinde yürütmenin durdurulması talebini reddetti. Mahkeme, COVID-19 salgınının bulaşmasını önleyici bir tedavinin bulunmamasını gerekçe göstererek, idarenin genel sağlığın korunması amacıyla aldığı yasaklama kararında hukuka aykırılık bulunmadığını ileri sürdü.

HDP'nin karara karşı yaptığı istinaf başvurusu da İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 10'uncu İdari Dava Dairesi tarafından 18 Mayıs 2022 tarihinde kesin olarak reddedildi. Bunun üzerine HDP, 13 Temmuz 2022'de Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulundu.

'Kararın kanuni dayanağı yok'

Başvuruyu inceleyen AYM, daha önce verdiği Halkların Demokratik Partisi (5) kararına atıfta bulunarak, 2911 sayılı Kanun'un 17'nci maddesinin yalnızca belirli bir toplantının ertelenmesine veya yasaklanmasına imkân tanıdığını, bunun için de "suç işleneceğine dair açık ve yakın bir tehlikenin" bulunması gerektiğini belirtti. Somut olayda ise idarenin böyle bir tehlikeye ilişkin herhangi bir değerlendirme yapmadığına dikkat çekildi.

AYM, 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu'nun 27 ve 72'nci maddelerinin de il genelinde gerçekleştirilecek bütün toplantı ve gösterileri yasaklama yetkisi vermediğini vurguladı. AYM, söz konusu hükümlerin genel nitelikte yetkilendirme hükümleri olduğunu, temel hak ve özgürlükleri sınırlandıran belirli bir müdahaleye doğrudan kanuni dayanak oluşturamayacağını belirtti.

Anayasa'nın 13'üncü maddesine göre temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlandırılabileceğini hatırlatan AYM, salgın hastalıkların önlenmesi ve genel sağlığın korunması gerekçesiyle bütün etkinliklerin yasaklanmasına imkân veren açık bir yasal düzenlemenin bulunmadığına işaret etti.

AYM, idarenin bütün eylem ve etkinlikleri kapsayacak şekilde aldığı yasaklama kararının Anayasa'nın 13'üncü maddesinde öngörülen "kanunilik" ölçütünü karşılamadığı sonucuna vardı.

Hak ihlali kararı verildi

Başvuruyu 21 Temmuz 2026'da karara bağlayan AYM, bir üyenin karşıoyuyla Anayasa'nın 34'üncü maddesinde güvence altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine oy çokluğu ile hükmetti. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmadığını belirten AYM, HDP'ye 50 bin TL manevi tazminat ödenmesine karar verdi.

(MA)