HABAŞ’ı büyüten düzen: Teşvik, ödül, onay ve işçi ölümleri

İzmir – Aliağa’daki patlamada en az 17 işçinin yaşamını yitirdiği HABAŞ, yıllardır süren iş cinayetlerine rağmen devletten teşvik ve ödeme almayı, bakanlıklardan yeni yatırımlarına onay toplamayı, Erdoğan’ın katıldığı törenlerde ödül almayı sürdürdü. Şirketin çelik sattığı ülkeler arasında İsrail de var.

Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikasında 9 Kasım’da meydana gelen patlamada en az 17 işçi yaşamını yitirdi. Şirket yaşananı, elektrik ark ocaklarından birindeki planlı bakım sırasında meydana gelen “üzücü bir kaza” olarak duyurdu. Oysa aynı fabrikada 21 Ekim’de Hakan Doğan, 5 Kasım’da Eyüp Eğinli iş cinayetlerinde hayatını kaybetmişti. Bu son patlamayla birlikte HABAŞ’ın Aliağa’daki fabrikasında ve limanında son on yılda ölen işçi sayısı en az 29’a çıktı. Fabrikada 2018’de bir ay arayla yaşanan iki patlamada sekiz işçi yanarak yaralanmış, 2019’da devrilen potadan çalışma alanına 80 ton sıvı çelik dökülmüş, Eylül 2025’teki ocak patlamasında yedi işçi yaralanmıştı.

Bu tablo, HABAŞ’ın büyümesinin önüne hiçbir zaman geçmedi. Ölümlerin ardı arkası kesilmezken şirket devletten teşvik ve ödeme aldı, bakanlıklardan onay topladı, kürsüye çıkıp ödül aldı.

Mahkum patron grubun başında

HABAŞ, demir çelikten enerjiye, bankacılıktan LPG’ye, liman işletmeciliğinden otomotive uzanan bir grubun parçası. Grubun başında, babası Hamdi Başaran’ın 1956’da kurduğu şirketi devralan Mehmet Rüştü Başaran var. Forbes Türkiye’nin 2025 listesinde 950 milyon dolarlık servetiyle 35. sırada yer alan Başaran, Anadolubank’ın da Yönetim Kurulu Başkanı. HABAŞ, dünyanın en büyük çelik üreticileri sıralamasında 72. sıraya kadar yükseldi.

Başaran’ın sicili ise temiz değil. Kocaeli 1. Ağır Ceza Mahkemesi, HABAŞ’a ait LPG tankerinde 2017’de yaşanan, İşçi Nail Demirci’nin öldüğü, 10 kişinin yaralandığı patlama nedeniyle 21 Mayıs 2026’da Başaran’a 4 yıl 10 ay 10 gün hapis ve meslekten men cezası verdi. Kararın üzerinden altı ay geçmeden Başaran’ın yönettiği şirketin Aliağa’daki fabrikasında çok sayıda işçi daha öldü.

Devletin kesesi açık

HABAŞ’ın büyümesinde kamu kaynağının payı büyük. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, mart 2022’de şirketin Dilovası’daki 3 milyar 788 milyon liralık otomobil yatırımına teşvik belgesi verdi. Belge faiz desteğini, gümrük vergisi muafiyetini, KDV istisnasını, sigorta priminin patron hissesinin yedi yıl boyunca devletçe karşılanmasını, yüzde 80 vergi indirimini ve yüzde 40 yatırıma katkı oranını kapsıyor. Bunun anlamı açık: Şirketin kurumlar vergisinin yüzde 80’i, yatırım tutarının yüzde 40’ına ulaşana kadar tahsil edilmeyecek, işçilerin sigorta priminin patron payını yedi yıl boyunca kamu ödeyecek.

Bir başka kalem kapasite mekanizması. Devlet bu sistemle doğal gaz santrallerine, üretim yapmasalar bile ayakta kalmaları için ödeme yapıyor. HABAŞ, 2026’nın ocak ayı için 46.2 milyon lirayla en yüksek ödemeyi alan şirketler arasındaydı. O ay 15 santrale toplam 660 milyon lira aktarıldı.

Onaylar peş peşe

Bakanlık kapısında da HABAŞ’ın işi kolay. Aliağa’daki soğuk haddehane projesi için “ÇED gerekli değildir” kararı verildi, 847 milyon liralık sıcak haddehane projesi onaylandı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, HABAŞ Limanının geri hizmet sahası için Çakmaklı’da 123 dönüm ormanlık alanı kapsayan imar planı değişikliğine onay verdi. Şirketin Şehitkemal’de kurmak istediği, yıllık 2.1 milyon ton kapasiteli cüruf depolama tesisi için daha önce verilen “ÇED olumlu” kararlarını yargı iptal etmişti. HABAŞ projeyi yeniden masaya getirdi. Bölgedeki çevre örgütlerinden kirlilik kapasitesi çoktan aşıldığı ve Aliağa’da yeni kirletici tesislerin bölgenin ölüm fermanı olacağı uyarısı yapılmıştı.

İktidarın ihracat şampiyonu

Ölümlerle anılan şirket, iktidarın gözünde “ihracat şampiyonu”. HABAŞ, haziran 2025’te Erdoğan’ın katıldığı Türkiye İhracatçılar Meclisi töreninde 2024 yılı çelik sektörü birinciliği ödülünü aldı. Şirket 2011’de de en çok ihracat yapan ilk 10 şirket arasındaydı ve ödülünü Dönemin Başbakanı Erdoğan’ın elinden almıştı. Şirket liderliğini 2025'te de sürdürdü.

İktidarla kurulan bağ yalnızca tören kürsüsünde kalmıyor. Fabrika Müdürü Haşim Ayten, 2004 yerel seçimlerinde AKP’nin Bornova belediye meclisi listesinin ilk sırasındaydı. Ayten, 2020’de yüksekten düşerek ölen Kadir Özdemir’in dosyasında tutuklanmış, mahkemede iş güvenliği önlemlerini “gerekli görülürse” aldıklarını söylemiş, kısa süre sonra görevine dönmüştü.

Gazze bombalanırken İsrail’e çelik

HABAŞ’ın ihracat haritasında İsrail de yer alıyor. Şirketin 2022 faaliyetlerini kapsayan ve ekim 2023’te, İsrail’in Gazze’yi bombaladığı günlerde yayımlanan sürdürülebilirlik raporunda İsrail, çelik satılan yaklaşık 80 ülke arasında sayılıyor. Uluslararası ticaret verilerini derleyen Volza kayıtlarında da şirketin İsrail’e sevkiyatları bulunuyor. HABAŞ, mayıs 2024’teki ticaret yasağından önce İsrail’e en çok çelik satan Türk şirketleri arasında gösteriliyor. Türkiye’nin İsrail’e çelik ihracatı yalnızca 2022’nin ilk üç ayında yüzde 70.6 artarak 470 milyon doları aşmıştı.

Ölenler taşeron, cezalar sembolik

Bu büyümenin bedeli işçilere ödetildi. Bu patlamadan önce son on yılda HABAŞ’ta yaşamını yitiren 11 işçiden beşi taşeron işçiydi. Limanda çalışanların büyük çoğunluğu taşeron şirketlere bağlı. 2020’de on yılı aşkın kıdemi olan işçiler işten çıkarıldı, kalanlara zam almama ve sendikadan istifa dayatıldı. Şirketin kendi raporu bile tabloyu gizleyemiyor: İş kazası nedeniyle kaybedilen gün sayısı 2021’de 4 bin 93 iken 2022’de 11 bin 858’e çıktı. 2025 sürdürülebilirlik raporuna göre ise kayıp günlü iş kazaları çalışanlarda 109’dan 146’ya, alt işveren çalışanlarında 38’den 83’e çıktı.

Cezalar ise caydırıcı olmaktan uzak. Öyle ki, HABAŞ Limanında can yeleği verilmeden çalıştırılan ve denize düşüp ölen Raif Çatan’ın davasında, taşeron yetkilileri ile HABAŞ’ın liman yöneticilerinin de aralarında bulunduğu beş sanığa 2 yıl 6’şar ay ceza ile yetinildi.

Kadir Özdemir dosyasında mahkeme HABAŞ’ı yüzde 70 asli kusurlu bularak aileye 471 bin lira tazminat ödenmesine hükmetti. Daha 2013’te, dört ayrı kazanın yaşandığı fabrika için Çalışma Bakanlığı, kazalardan beş ay önce denetim yapıldığını ve eksiklerin giderildiğini savunmuştu.

Erdoğan patlamanın ardından “Kimlerin ihmali olduğu, kimlerin sorumluluğu olduğu ortaya çıkarılacak” dedi. Aynı günlerde olayla ilgili haber, yorum ve eleştiriye yayın yasağı getirildi. HABAŞ’ın dosyası ise sorumluluğun fabrika kapısının içiyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Ölümler sürerken teşvik belgesini imzalayan, kapasite ödemesini yapan, ÇED onayını veren ve ödülü uzatan da bu dosyanın parçası.