Yepyeni bir gün, yepyeni bir Örümcek-Adam

Uzay

ODTÜ

 

Örümcek-Adam: Yepyeni Bir Gün, serinin önceki filmlerinden farklı olarak Örümcek-Adam’ı giderek daha fazla insanın hayatına ve şehrin düzenine müdahale eden bir figür olarak öne çıkarıyor. Film bir yandan Peter Parker’ın gündelik hayatı, suçla mücadelesi ve mahallenin dostu olma halini gösterirken; diğer yandan karakterin sahip olduğu teknolojik imkanları ve şehir üzerindeki hareket alanını çok daha görünür hale getiriyor. Benim özellikle çok eğlendiğim sahneler aksiyon kısımlarıydı çünkü bina tepelerindeki dövüş sahneleri ve özellikle de şehirde ağ atarak ilerleme hissinin bu kadar öne çıkması, bana küçükken oynadığım Örümcek-Adam oyununun verdiği o özgürlük duygusunu yeniden yaşattı; nostaljik ve doğal hissettirdi. Filmin başlarında Örümcek-Adam’ın mafya ağlarını çökerttiği, suç oranlarının inanılmaz azaldığı vurgusu yapılan kısmı izlerken sinemada arkadaşıma “Filme dair en gerçekçi olmayan şey bu herhalde…” diye gülüp fısıldamıştım. Çünkü aklıma ilk gelen şey “Örümcek-Adam gerçek olsa devlet düşmanı ilan edilirdi” düşüncesi oldu. Ne demek halihazırda devlet iş birliğiyle ayakta kalan mafya ağlarını çökertiyor? Benim için gerçekçi olmayan konsept hayali örümcek güçleri veya süper kahramanların varlığı değil, sistemin kendi kurallarını çiğneyen bir kahramana kucak açışı oldu.

 Eski filmlerdeki ekonomik çatışma yok edilmiş

Örümcek-Adam serisinin yıllardır bu kadar seviliyor olmasının nedenlerinden biri Peter’ın geçinmeye çalışan sıradan bir insan olmasıydı. Bunun en iyi örneği Örümcek-Adam 2 filmi. Peter bir yandan Örümcek-Adam olmanın sorumluluklarını yerine getirirken diğer yandan kirasını ödemek, çalışmak, derslerine yetişmek ve hayatını sürdürebilmek zorundaydı. Örümcek-Adam olmak ile geçimini sağlamak arasında sürekli bir çatışma vardı. Yeni Bir Gün’de ise bu taraf silinmiş, Peter artık tam zamanlı olarak suçla mücadele ediyor ama bunun ekonomik olarak nasıl mümkün olduğu hiç sorgulanmıyor. Bu durum izleyicilerin de dikkatinden kaçmamış, filmin ardından Peter’ın kirasını, teknolojilerini nasıl karşılayabildiği üzerine teoriler konuşulmaya başlandı. Eskiden Peter’ın sınıfsal konumu, Örümcek-Adam olmasının bedelini hissettiren şeylerden biriyken şu an bu maddi gerçeklikten büyük ölçüde koparılmış. Böylece kahraman olmanın bedeli de ekonomik değil daha çok yalnızlık, psikolojik yük ve kişisel fedakârlık üzerinden anlatılıyor.

 

Örümcek-Adam’ın ağları kameraların arasında

Peter’ın yüz tanıma sistemiyle insanları takip ettiği sahneler tartışma konusu oldu. Bir şehrin tüm kameralarına erişiyorsun, insanların yüzlerini tarıyorsun, kim olduklarını buluyorsun ve nerede olduklarını takip ediyorsun. Bütün bunlar filmde Peter’ın işini kolaylaştıran, hatta bir noktada “ne kadar kullanışlı” dedirten eğlenceli bir teknoloji olarak karşımıza çıkıyor. Halbuki gerçek hayatta bu teknolojiyi kendi kirli çıkarları için kullanan iktidarlar görüyoruz.

“Örümcek-Adam’ın yaptığı hukuken doğru mu?” gibi bir sorudan ziyade sorgulamamız gereken nokta bir insanın veya kurumun, iyi niyetli olduğunu varsaysak bile, bütün bir şehrin insanlarını 7/24 izleme hakkı nereden geliyor? Örümcek-Adam için cevap basit: Kötü adamları yakalamak için. Peki devletin cevabı da çoğu zaman buna benzemiyor mu? Terörle mücadele, milli güvenlik, kamu düzenini korumak… Her defasında benzer gerekçelerle ortaya çıkan tablo ise halk üzerinde daha fazla gözetim, daha fazla takip, daha fazla denetim oluyor. Devletler daha fazla veri topladıkça toplumsal hareketliliği daha kolay izleyebiliyor. Kamera sistemleri, yüz tanıma teknolojileri, yapay zekâ ve veri analizi birbirine bağlandıkça insan davranışları giderek daha fazla ölçülebilir, sınıflandırılabilir ve tahmin edilebilir hale geliyor. Bunun sınıfsal bir tarafı var. Kim gözetliyor, kim gözetleniyor? Mevcut egemen sınıf -yani burjuvazi- kendi çıkarlarını korumak için yalnızca üretim araçlarına sahip olmakla yetinmez, toplumsal düzenin nasıl sürdürüleceğini de belirler. Filmde gördüğümüz şey uzak bir gelecek değil. Tam aksine gerçek dünyada çok daha sıradan bir karşılığı var: Palantir. ABD merkezli veri şirketi Palantir, devletlerin ve güvenlik kurumlarının farklı kaynaklardan topladığı devasa miktardaki veriyi bir araya getirip insanlar ve olaylar arasında bağlantılar kurmasını sağlayan sistemler geliştiriyor ve ICE yıllardır insanların takip edilme ve sınır dışı edilme süreçlerini daha hızlı yürütmek için Palantir’in sistemini kullanıyor.

 

Örümcek-Adam kimin için çalışıyor?

Trump’ın Beyaz Saray hesabından yaptığı göçmen karşıtı Örümcek-Adam paylaşımına gelelim. ABD yönetimi, Örümcek Adam’ın popülerliğini ICE’ın göçmenleri yakalayıp sınır dışı etme politikasını anlatan bir paylaşım yaptı. Bir tarafta mahallenin dostu Örümcek-Adam, diğer tarafta onun ağlarına yakalanan “illegal aliens” (yasadışı uzaylılar) var. Bir zamanlar halkı koruyan, güçsüzlerin yanında duran ve adalet için savaşan kahramanımız bu kez devletin göçmenleri yakalayıp sınır dışı etmesini anlatan bir görselin içerisinde. Bundan daha ironik bir Örümcek-Adam hikâyesi yazmak zor.

Filmin yapımcısı Avi Arad’a değinmeden edemeyiz. Arad, Marvel’ın sinema dünyasına taşınmasında en önemli isimlerden biri. İsrailli eski bir IDF askeri olan Arad, 2024’te Chuck Schumer’ın Netanyahu hükümetini eleştiren açıklamalarına karşı oldukça sert bir mektup yayımlamıştı. Arad, Schumer’a “Bu sizin savaşınız değil” diyerek tepki gösterip Netanyahu’ya yönelik tutumu geri çekmesini istedi. Buradan “Avi Arad eski IDF askeri, o halde Örümcek-Adam İsrail propagandasıdır” gibi mekanik bir sonuç çıkarmak elbette mümkün değil, önemli olan Arad’ın içinde bulunduğu üretim ilişkileri. Çünkü Örümcek-Adam’ın arkasında Marvel, Sony, dağıtım şirketleri, yatırımcılar, reklamcılar, lisans anlaşmaları, oyuncak şirketleri, dijital platformlar ve küresel bir pazar var. Örümcek-Adam yalnızca bir karakter değil aynı zamanda milyarlarca dolarlık bir meta.

 

Büyük güç kimde?

Tam da burada Hollywood’un kendisini siyasetin dışında, yalnızca “eğlence üreten” bir sektör olarak görme fikri çökmeye başlıyor. ABD’de Hollywood ile Pentagon arasındaki ilişki yeni veya istisnai bir ilişki değil. ABD Savunma Bakanlığı ve istihbarat kurumlarının uzun yıllardır film ve televizyon sektöründeki yapımlarla çeşitli biçimlerde ilişki kurduğunu biliyoruz ve kültür endüstrisinin siyasetten bağımsız olmadığını tekrardan hatırlıyoruz. Hollywood’u da sermayenin çıkarları doğrultusunda çalışan bir kültürel üretim alanı olarak okumak lazım.

Örümcek-Adam’ın hikâyesi bize yıllarca “Büyük güç, büyük sorumluluk gerektirir” dedi. Bugün bizim sorgulamamız gereken ise kimin ağının içinde olduğumuz. Büyük güç kimde ve kime karşı kullanılıyor? 

 

(Genç Hayat)