Bir gençlik romanından fazlası: Mohr ve Londra'nın Kargaları

Sanayi Devrimi'nin kalbi olan Londra'nın sisli ve kasvetli sokaklarında, 19. yüzyılın ikinci yarısında geçen Mohr ve Londra'nın Kargaları, Olcay Geriönmez'in Almancadan çevirisiyle Kor Kitap tarafından okurla buluştu.

İlk kez 1962 yılında yayımlanan ve Theodor Fontane Ödülü'ne değer görülen ve 1969’da Doğu Almanya'nın devlet film stüdyosu DEFA tarafından sinemaya uyarlanan roman, Karl Marx'ın Londra’daki mülteci yaşamından bir kesiti çocukların gözünden anlatırken, dönemin işçi sınıfının gündelik yaşamını da güçlü bir edebi kurgu içinde görünür kılıyor.

19. yüzyıl İngiltere işçi sınıfının bir panoraması

Romanın merkezinde yer alan Kling ailesi, 19. yüzyıl İngiltere işçi sınıfının farklı yüzlerini temsil eden bir mozaik gibi. Eski bir Chartist olan baba Edward Kling, yenilginin ardından içine kapanmış olsa da işçi sınıfının değerlerini koruyor. Joe ve annesi Whitechapel'deki Cross&Fox iplik fabrikasında ağır koşullar altında çalışırken, küçük kardeş Becky dolandırıcı Quaddle çiftinin yanında ücretsiz çalışmak zorunda kalıyor. Ağabey Billy ise, diğer adıyla "King", kurduğu Kargalar Çetesi ile sisteme duyduğu öfkeyi küçük hırsızlıklar ve kendi adalet anlayışıyla dışa vuruyor.

Londra'da siyasi mülteci olarak yaşayan Marx ise çocukların gözünde, kabarık saçları, yüzünü çevreleyen simsiyah sakalı ve esmer teniyle "Mohr" olarak beliriyor. Roman boyunca Marx, yakın dostlarının ve ailesinin kendisine Almancada tarihsel olarak "Habeşli" anlamına gelen bu lakapla seslendiğini anlatıyor. Çocukların tanıdığı Mohr yalnızca büyük bir düşünür değil; onlarla oyun oynayan, hikayeler anlatan, dinleyen bir dost olarak resmediliyor.

‘Hans Röckle Usta ve Bay Ateşbacak’ masalı ile sömürüsüz dünya fikri

Kitabın en dikkat çekici bölümlerinden biri de Marx'ın kendi çocuklarına anlattığını kızı Elenor’un mektuplarından bildiğimiz Hans Röckle Usta ve Bay Ateşbacak masalının romana dahil edilmesi. Masal, aslında Marx’ın kapitalist sömürü düzenini, sınıfsız bir gelecek için işçi sınıfının mücadelesini anlatan bir alegori. Masalla birlikte Marx çocuklara Hans Röckle Usta ile işçi sınıfını, Bay Ateşbacak ile kapitalist sömürü düzenini; “hiçbir şeyin değişmez olmadığı”, Marx'ın düşlediği "Yarın ve Ertesi Gün Diyarı" ile sömürüsüz bir dünyanın ancak dayanışma ve ortak mücadeleyle kurulabileceği fikrini anlatıyor.

Gençlik romanı olarak yayımlanmasına karşın Mohr ve Londra Kargaları, geçmişte olduğu gibi bugün de yalnızca genç okurlara seslenmiyor. Çocuk işçiliği, yoksulluk, örgütlenme, sınıf bilinci ve dayanışmayı odağına alarak tarihsel gerçeklikle kurguyu buluşturan roman hem gençler hem de yetişkinler için yeniden keşfedilmeyi hak ediyor.

‘Çocuklara ideolojik formüller ezberletmek istemedik’

Romanın yazarları Vilmos ve Ilse Korn çifti, hayatlarını anti-faşist mücadeleye ve çocukların kültürel gelişimine adadı. Vilmos Korn, Nazi Almanyasında vatan hainliği suçlamasıyla idama mahkûm edildi ancak savaştan sağ kurtuldu. Eşi Ilse Korn ise Doğu Almanya’da savaş sonrası çocuk kütüphanelerinin kurulmasına öncülük eden bir kütüphaneci olarak çocuk-gençlik edebiyatının gelişimine önemli katkılar sundu.

Korn çifti, romanın yayımlandığı dönemde verdikleri bir söyleşide kitabı yazma amaçlarını şu sözlerle anlatıyordu:

“Biz çocuklara ideolojik formüller ezberletmek istemedik. Onlara, Marx'ın ('Mohr' takma adıyla) çocukları ne kadar çok sevdiğini, onlarla nasıl oyunlar oynadığını ve aynı zamanda çocukların sömürülmediği bir dünya için nasıl mücadele ettiğini bir serüven diliyle anlatmayı amaçladık.”

Roman, Doğu Almanya’da 1985-1989 yıllarına ait pedagojik sunumlar arşivlerinde yer alan bilgilere göre 5. ve 8. Sınıfların müfredatında yer alıyordu.