Dumansız bir fabrika: Örümcek Adam sermayedar olsa dünyanın en zengin 100 milyarderi arasına girerdi

Hiç düşündünüz mü neden yıllardır Örümcek Adam maceralarını izleyip duruyoruz? İlgi var, çocuklar ve gençler seviyor, üstelik çekilen filmler dünya çapında milyar dolarları bulan hasılat elde ediyor denilebilir. Bunların hepsi doğru geliyor kulağa ama madalyonun diğer yüzünü çevirince bu ilginin de bu milyar dolarlık hasılat gelirlerinin de yaratılmış bir ekonominin sonucu olduğu görülebilir.

Bir çizgi roman kahramanından nasıl ve ne kadar büyük bir ekonomi yaratılır diye sorabilirsiniz? Önce bu ekonominin büyüklüğünü söyleyelim. Örümcek Adam, 25,8 milyar dolarlık devasa bir ekonomiye sahip. 2002'den beri ikisi animasyon olmak üzere toplam 11 film çekildi. Bu 11 filmin dünya çapındaki hasılatı Box Office Mojo verilerine göre 10,1 milyar dolar. Ama bir başka kalem var ki asıl ekonominin kaynağı orası: Lisanslı ürünler. 2002'den bu yana lisanslı ürünlerden elde edilen gelir, License Global'in sektör raporuna göre 14,53 milyar dolar. Yine License Global'in sektör raporuna göre video oyunları 210 milyon dolar, DVD ve Blu-ray satışları 787 milyon dolar, 2011'de sahneye taşınan Broadway müzikali ise 212 milyon dolar katkı sağlıyor bu ekonomiye. Bunların toplamı Örümcek Adam ekonomisinin büyüklüğünü 25,8 milyar dolara ulaştırıyor.

Mesela onu bir iş insanı olarak düşünürseniz, Forbes'un dünyanın en zengin 100 milyarderi listesine girecek kadar büyük bir ekonomi bu. Ya Örümcek Adam bir ülke olsaydı? IMF'nin Gayri Safi Yurt İçi Hasıla verilerine göre, Örümcek Adam bugün Moğolistan, Kırgızistan, Nikaragua, Moldova, Suriye, Afganistan, Karadağ gibi 70 ülkenin milli gelirinden daha büyük bir ekonomiye sahip olurdu.

Kapanacak bir derginin istenmeyen kahramanı

Peki bu ekonomi nasıl oluştu? Aslında Örümcek Adam, ulaştığı bu ekonomiyle tezat bir şekilde yoksulluğa doğmuş bir karakter. 1962'de Marvel'in (o zamanki adıyla Timely/Atlas) Amazing Fantasy adlı bir çizgi roman antoloji dergisi var. Her sayısında farklı kahramanların tek seferlik öykülerini anlatan bu dergi, ilgi görmediği ve maliyetini kurtarmadığı için kapanmak üzere. Son bir sayı çıkarılacak ve dergi okurlarına veda edecek. Derginin baş editörü Stan Lee, kapanacak dergide bir örümcek tarafından ısırılan genç Peter Parker'ın hikâyesini yayımlamak istiyor. Amcası ve halası tarafından büyütülen, ekonomik zorluklar çeken bir genç Peter Parker. Derginin sahibi Martin Goodman, Lee'nin bu fikrine soğuk bakıyor. Sebebi de insanların genel olarak örümceklerden nefret etmesi. Ama Lee "nasıl olsa kapanıyor, ne kaybederiz ki" diye düşünerek hikâyeyi yazıyor. Steve Ditko da bu hikâyeyi çiziyor ve Örümcek Adam kapanan bir derginin son sayısında tarih sahnesine çıkıyor.

Fakat beklenmedik bir şey oluyor. Dergi kapanmasına rağmen o son sayı ilgi görüyor, Örümcek Adam'ın hikâyesini çok seven okuyucular dergiyi mektup yağmuruna tutuyor. Bu ilgiyi gören yayıncılar da Mart 1963'te Örümcek Adam'ın müstakil dergisi olan 'The Amazing Spider-Man'ı yayımlamaya başlıyor. Ve Örümcek Adam çizgi roman dünyasının en sevilen karakterlerinden biri olarak yıllarca varlığını sürdürüyor.

Aslında o bir emekçi

Örümcek Adam'ın bu kadar çok sevilmesinin nedeni aslında süper kahramanlar arasında farklı bir yerde durması. O döneme dek süper kahramanlar (Superman, Batman) ya tanrısal ya da zengin/kusursuz figürlerdi. Peter Parker ise harçlığını çıkarmak için çalışan, sivilceli, sosyal ortamlarda çok da varlık gösteremeyen bir lise öğrencisi. Tesadüfen bir örümceğin ısırmasıyla kahraman oluyor. Kahramanlığı bir ayrıcalık değil, bir yük olarak taşıyor. "Büyük güç, büyük sorumluluk getirir" diyerek bu yükü taşımaya çalışıyor.

Örümcek Adam, 2002'de Hollywood'un el atmasına kadar, ekonomik değerinden çok kültürel değeriyle öne çıkan bir karakterdi. Çizgi roman kahramanı olarak okurla güçlü bir bağ kurmuş, birtakım lisanslı ürünleriyle de hayranlarının dünyasında yer edinmişti. 70'lerin sonlarında çekilen TV dizisi onun popüler kültür içindeki yerini sağlamlaştırıyor, Hollywood da Batman ve Superman gibi Örümcek Adam'ı da sinemaya kazandırmak istiyor ama birkaç kez yaşanan girişimler başarılı olmuyor. Karmaşık telif hakları sorunu da (ki bu, ayrı bir yazının konusu olacak denli çetrefilli) bu girişimlerin devam etmesini engelliyor.

Sinema hakları sadece 7 milyon dolara satıldı

1999'da bu telif hakkı düğümü nihayet çözülüyor. Marvel, Sony'ye Örümcek Adam'ı sinemaya uyarlama hakkını 7 milyon dolara satıyor. Bu satış anlaşmasına göre Sony belirli aralıklarla Örümcek Adam filmleri çekmek zorunda, aksi takdirde bu hak tekrar Marvel'a dönecek. Marvel, karakterin ismini, klasik çizgi roman görselini, oyuncaktan tişörte kadar üretilecek genel lisanslı ürünlerin hakkını elinde tutmaya devam ediyor, ama filmlerden yola çıkarak üretilecek lisanslı ürünlerin gelir paylaşımı için Sony ile ortak Spider-Man Merchandising L.P. (Sony ve Marvel'ın ortak lisans şirketi) adlı bir şirket kuruluyor. Böylece Örümcek Adam ekonomisinin de temelleri atılıyor.

Bu anlaşma sonucu 2002'de Sam Raimi'nin yönettiği, başrolünü Tobey Maguire'ın üstlendiği 'Örümcek-Adam' filmi vizyona giriyor. Film dünya çapında yaklaşık 820 milyon dolar hasılat yapıyor. Bu o dönem için çok büyük bir hasılat. Örümcek Adam, bu filmle tüm zamanların en başarılı çizgi roman uyarlaması unvanını alıyor. Öte yandan filmin de etkisiyle, ortak kurulan şirket üzerinden 2002'de sadece oyuncaklardan, dönemin bir Marvel sözcüsünün açıklamasına göre 100 milyon doları aşan bir gelir elde ediliyor. Bu kazanç Marvel ile Sony arasında paylaşılıyor.

Altın yumurtlayan tavuk

İkinci film 'Örümcek-Adam 2', 2004'te vizyona girince özellikle lisanslı ürünlerin satışıyla ilgili bir durum fark ediliyor. O da şu: İlk filmde sadece o film için üretilen lisanslı ürünlerin satışında bir sıçrama oluyor. Ama ikinci film vizyona girince, gerek Marvel'ın genel çizgi roman temalı ürünlerinin gerekse ilk filmden kalan eldeki ürünlerin satışının yeniden canlandığı görülüyor. Bu da her yeni filmin Örümcek Adam'ın özellikle lisanslı ürünlerine ilgiyi artırdığını gösteriyor. 2007'deki üçüncü film 'Örümcek-Adam 3', bunun yeniden test edildiği ve bu durumun doğrulandığı bir tablo ortaya koyuyor. Yani Örümcek Adam hem Marvel hem de Sony için altın yumurtlayan bir tavuk. Nitekim bu süreçte Marvel, hem Örümcek Adam'ın lisans gelirleriyle hem de 2008'de 'Iron Man'le başlattığı kendi film stüdyosunun büyük başarısıyla giderek değerleniyor ve 2009 yılında Disney tarafından 4 milyar dolara satın alınıyor. Böylece Örümcek Adam cephesinde artık Sony'nin ortağı Marvel / Disney oluyor.

Ama Sony cephesinde işler pek iyi gitmiyor. 2011'de vizyona girmesi gereken dördüncü film çekilemiyor. Sebebi, üçüncü filmden pek memnun olmayan yönetmen Sam Raimi'nin, kendisine önerilen senaryoları yeterli bulmaması ve projeden ayrılmak istemesi. Karakterin haklarını kaybetmeyi göze alamayan Sony ise yeni bir yönetmen Marc Webb'le, yeni bir oyuncu kadrosuyla yeni bir Örümcek Adam serisine başlanacağını açıklıyor. Ama bu yıl bir şey daha değişiyor Sony cephesinde. Variety'nin haberine göre, ekonomik sıkıntı yaşadığı için Örümcek Adam filmleriyle ilgili lisanslı ürün haklarını tamamen Marvel / Disney'e devrediyor.

Yeni seri için Marc Webb'le dört filmlik bir anlaşma yapılıyor. Hatta Sony, sadece Örümcek Adam'dan değil onun hikâyesinde görünen diğer karakterlerden de ciddi gelir edeceği bir strateji belirliyor. Plan şu: Bu dört filmlik serinin yanı sıra farklı yönetmenler, Örümcek Adam evrenindeki başka karakterlerin başrolde olduğu solo filmler çekecek.

Lisanslı ürünlerin geliri, film gişesini geçti

2012'de, başrolünde Andrew Garfield'ın yer aldığı 'İnanılmaz Örümcek-Adam' ile bildik hikâye sil baştan yeniden anlatılmaya başlanıyor. Fakat Webb'in filmi Sam Raimi'nin filmleri kadar hem nitelik hem de ekonomik olarak başarılı olamıyor. Ama küresel düzeyde lisanslı ürünlerin satışlarında ciddi bir artış gözlemleniyor. Filmin gişe hasılatı 758 milyon dolarda kalırken sadece 2013 yılında lisanslı ürünlerden elde edilen gelirin, Hollywood Reporter'ın haberine göre 1,3 milyar dolar olduğu anlaşılıyor.

Dört filmlik anlaşmaya rağmen 2014'te 'İnanılmaz Örümcek-Adam 2'yi Webb çektikten sonra Sony, üçüncü ve dördüncü film çekmekten vazgeçiyor. Seri rafa kaldırıldığı gibi Örümcek Adam çevresinde kurulmak istenen sinema evreni planları da iptal ediliyor. Bunun görünen nedeni yeni serinin ikinci filminin hem gişe başarısının istenen düzeye ulaşamaması (708 milyon dolar) hem de eleştirmenlerden kötü not alması. Ama asıl nedense Sony'nin elinde film hakları bulunan Örümcek Adam'la ne yapacağını bilememesi. Bu da tarihe 'Sony Hack' skandalı olarak geçen e-posta sızıntılarında ortaya çıktı. Kasım 2014'te stüdyonun iç yazışmaları internete döküldüğünde, yöneticilerin süper kahraman evreni kurma hırsının boyutları, karakteri gençlere sevdirmek için yüzeysel fikirler arasında nasıl bocalandığı ve başrol oyuncusu Andrew Garfield ile iplerin koptuğu anlaşıldı. Sızan belgeler, Sony'nin elindeki Örümcek Adam ekonomisini ve markasını yönetemediğini gösterdiği gibi seyircinin karaktere karşı tehlikeli bir bıkkınlık yarattığını da âdeta kanıtlıyordu.

Yeni anlaşma: Artık daha büyük bir ekonomik güç

Sony, durumu kurtarmak ama en önemlisi seyircinin Örümcek Adam'a karşı mesafelenmesinin önüne geçmek için Marvel / Disney ile tekrar masaya oturmak istiyor. Ama bu kez muhatap, karakterin fikri mülkiyetini elinde tutan genel Marvel değil, Marvel evreninin sinemadaki sorumlusu Marvel Studios oluyor. Anlaşma kabaca şöyle: Son karar Sony'de olsa da Marvel Studios, karakteri tekrar cazibe merkezi haline getirecek bir hikâyenin içine sokacak. Bunun karşılığında Marvel Studios da Variety'nin haberine göre filmin gişe hasılatından yaklaşık yüzde 5 pay almaya başlayacak.

Marvel Studios, anlaşma sonrası 2015'te Örümcek Adam'ın Marvel'ın büyük sinema evrenine katılacağını duyuruyor. Sadece bu duyuruyu bile lisans ürünlerindeki satışı artırmaya yetiyor. Sony doğru bir hamle yaptığı için artık rahatlıyor. O güne kadar Marvel sinema evreninde hiç görünmeyen, kendi başına New York'u kötülerden koruyan Örümcek Adam'ın Marvel evrenindeki ilk tanıtımı da 2016 tarihli 'Kaptan Amerika: Kahramanların Savaşı'nda, başrol oyuncusu Tom Holland'la birlikte yapılıyor. Bir yıl sonra 2017'de Sony ve Marvel'ın ortak yapımı olan 'Örümcek-Adam: Eve Dönüş' vizyona giriyor. Film 880 milyon dolar hasılat yapıyor.

İki yıl sonra, 2019'da 'Örümcek-Adam: Evden Uzakta' geliyor ve bu kez gişe hasılatı 1,13 milyar dolara çıkıyor. 2021'de ise 'Örümcek-Adam: Eve Dönüş Yok' ile serinin o güne kadarki en büyük hamlesi yapılıyor: Farklı serilerde Örümcek Adam'ı canlandıran Tobey Maguire, Andrew Garfield ve Tom Holland aynı filmde bir araya geliyor. Bu hem seyirci nostaljisini hem de üç ayrı serinin birikimini tek bir kasada toplamak demek. Film dünya çapında 1,92 milyar dolar hasılat elde ediyor.

Dumansız bir fabrika ve ikili üretim bandı

Bu dönemde ayrıca bambaşka bir cephe daha açılıyor: Animasyon. 2018'de vizyona giren, Bob Persichetti, Peter Ramsey ve Rodney Rothman'ın birlikte yönettiği, Miles Morales'i Shameik Moore'un seslendirdiği 'Örümcek-Adam: Örümcek Evreninde', gişede 384,3 milyon dolar gibi bir gelir elde ediyor; ancak asıl kazancı başka yerde: Bir çizgi roman uyarlaması tarihte ilk kez En İyi Animasyon Film Oscarı'nı kazanıyor. 2023'teki devam filmi 'Örümcek-Adam: Örümcek Evrenine Geçiş' ise hem seyirci ve eleştirmenleri memnun ediyor hem ekonomik olarak bir üst seviyeye çıkıyor, 690,5 milyon dolar hasılat elde ediyor.

Yani bu dönemde Örümcek Adam ekonomisi artık tek bir üretim bandıyla değil, eş zamanlı çalışan iki ayrı bantla büyüyor: Biri Tom Holland'lı, gerçek dünyaya bağlı sinema evreni hattı; diğeri Miles Morales'li, tamamen farklı bir görsel dile sahip animasyon hattı. İkisi birbirine rakip değil, aynı karakterin farklı yaşlardaki ve farklı zevklerdeki seyirci kitlesine ulaşan iki ayrı kanal âdeta.

Tüm bunlar lisanslı ürün satışlarına nasıl etki ediyor derseniz, araştırma şirketi NPD Group'un verilerine göre, 2021 yılında mağaza raflarındaki tüm süper kahraman ürünleri arasında en çok satan, en çok kazandıran karakter Örümcek Adam oluyor. 2020'yle kıyaslandığında tüketicilerin Örümcek Adam ürünlerine harcadığı toplam para yüzde 40 artıyor. Mesela kıyafet satışları yüzde 139 oranında yükseliyor, yani neredeyse iki buçuk katına çıkıyor. Oyuncak satışları yüzde 39 artıyor, en çok da yapı setleri ve aksiyon figürlerinde. Çocuklar için satılan sırt çantalarında Örümcek Adam, en çok tercih edilen ikinci karakter oluyor. Bisiklet ve bisiklet kaskında ise ikincilikle yetinmiyor, birinci sıraya oturuyor. Kitap satışlarındaysa yüzde 43'lük artış gözlemleniyor.

Sonradan Circana adını alacak olan NPD Group, ilerleyen yıllarda bu kadar detaylı olmasa da raporlar açıklamaya devam ediyor. Bu raporlar, film temalı lisanslı ürünlerin genel oyuncak pazarındaki payının yıllar içinde büyümeye devam ettiğini gösteriyor.

Süperlere bağımlı bir sinema endüstrisi

31 Temmuz'da, başrolünde yine Tom Holland'ın yer aldığı 'Örümcek-Adam: Yepyeni Bir Gün' vizyona girdi. Bütün dünya Nolan'ın 'The Odyssey'ine odaklanmışken bile bu film, bir haftalık süreçte Box Office Mojo'nun verilerine göre 1,15 milyar dolarlık dünya hasılatı elde etti. Yani anlayacağınız dumansız küresel bir fabrika olan Örümcek Adam ekonomisi tıkırında.

1962'de kapanmak üzere olan bir derginin belki de son sayfalarında, cebinde yeterince harçlığı olmayan bir liseli çocuk olarak doğan Örümcek Adam'ın, bugün 25,8 milyar dolarlık bir ekonomiye dönüşmüş olması çizgi roman sevgisi, sinema ve popüler kültür ile açıklanacak bir durum değil. Bu, kültür endüstrisinin nasıl kapitalizmle iç içe geçtiğinin katmanlı hikâyesi...

Üstelik bu durum sadece Örümcek Adam'a özgü değil, aynı ekonomik model, 2000'lerden bu yana sinema salonlarını neredeyse tamamen kuşatan süper kahraman filmleri için de geçerli. Yani bu dumansız fabrika modeli tek bir karakterin değil, tüm bir sinema endüstrisinin çalışma biçimi haline gelmiş durumda. Buradan bakınca, Marvel ve DC evrenlerinin neden yıllardır art arda film ürettiği, beyazperdenin neden süper kahramanlarla dolup taştığı daha iyi anlaşılır. Burada bir parantez açalım: License Global'in sektör raporuna göre Batman'in toplam ekonomisi 29,9 milyar dolar, Star Wars'ınki ise 46,8 milyar dolarla Örümcek Adam'ın ekonomisinin üzerinde.

Şimdi yazının başına dönüp "Neden yıllardır Örümcek Adam maceralarını izleyip duruyoruz?" sorusunun ne kadar çocukça bir soru olduğunu itiraf edelim. Asıl soru "Örümcek Adam'ı izlemeyi bırakmamıza kim izin verir?" olmalı. Çünkü Örümcek Adam ekonomisinde görüldüğü üzere belirli aralıklarla film çekmek şart. Bu döngüyü bozmanın hem Sony'ye hem Marvel'a hem de bu ekonominin ucundan tutan yüzlerce şirkete pahalıya patlayacağını anlamak hiç de zor değil.