Savaşı çizgi romanlardan izlemek: Kaptan Amerika’nın yumruğu kime?
II. Dünya Savaşı’ndan Soğuk Savaş’a kadar Amerikan çizgi romanları yalnızca eğlencenin değil, savaşın ve ABD müdahalelerinin meşrulaştırılmasının da etkili bir aracına dönüştü.
Kaptan Amerika çizgi romanının birinci sayısında Kaptan Amerika'nın Hitler'i yumrukladığı görsel
Giray Demirci
[email protected]
Amerikan süper kahraman çizgi romanları, özellikle II. Dünya Savaşı’ndan itibaren çocuklara veya gençlere yönelik eğlence ürünleri olmanın dışında, savaşın ve “Amerikan müdahalesinin” meşrulaştırılması için önemli bir propaganda aracı olmuştur. Özellikle 2010’larda Marvel ve DC çizgi romanlarının sinema uyarlamalarının yarattığı popülerlik dalgasını her genç iyi hatırlar. Neredeyse her yıl yeni bir süper kahraman filmine gidilir, filmden sonra sahneler üzerine yorum yapılır, fragmanlardaki “kaçırılan detaylar” ve gelecekteki filmlere dair ipuçları tartışılırdı. Ancak bu popülerlik bile, çizgi romanların II. Dünya Savaşı döneminde Amerika’da sahip olduğu etkiyle karşılaştırılamaz. Örneğin, ABD’de yapılan 1943 tarihli bir araştırmaya göre 18-30 yaş arası yetişkinlerin yaklaşık yüzde 35’i ayda en az 6 çizgi roman okumaktaydı. Aynı araştırmaya göre, Amerikan askerlerinin yarısından fazlası düzenli olarak çizgi roman okumaktaydı. Dahası, askeri üslerde kitaplar ve dergiler de dahil olmak üzere okunabilir materyallerin yaklaşık yüzde 80’ini çizgi romanlar oluşturuyordu.(1)
Çizgi romanların halihazırdaki yaygınlığı, Amerikan devleti açısından propaganda için oldukça elverişli bir alan yaratmıştı. Bunun en somut örneklerinden biri Writers’ War Board (Yazarlar Savaş Kurulu). 1942’de kurulan bu yapı, kağıt üzerinde bağımsız gibi görünse de devlete bağlı Office of War Information (Savaş Enformasyon Ofisi) tarafından desteklenmiş ve devlet adına popüler kültür alanına doğrudan müdahale etmiştir. Bu kurulun içinde doğrudan çizgi romanlarla ilgilenen bir Comics Committee (Çizgi Roman Komitesi) de bulunmaktaydı. Bu komite yayınevlerine “hikaye fikirleri” öneriyor, taslakları inceliyor ve gerektiğinde düşman ülkelerin ve halkların daha olumsuz biçimde temsil edilmesini belli fonlar ile teşvik ediyordu.(2)
Writers’ War Board’un yönlendirmeleri, çizgi romanlardaki propaganda dilini yalnızca Nazi liderleri ve devleti ile sınırlı tutmuyordu. Kurul, Alman halkının da saldırganlıkla ilişkilendirilmesini istiyor ve çizgi romanlarda “düşman halklara” yönelik etnik ve ırksal nefretin bilinçli biçimde güçlendirilmesini teşvik ediyordu. Özellikle Japonlar söz konusu olduğunda, çizgi romanlarda dişleri, kafa yapıları ve yüz hatları abartılmış aşağılayıcı tasvirler sıkça kullanılmıştır.(3)
Bu propagandanın en ‘kör göze parmak’ örneklerinden biri Kaptan Amerika karakteridir. Kaptan Amerika’nın ilk sayısı mart 1941’de, yani Pearl Harbor saldırısından ve ABD’nin savaşa resmen girmesinden neredeyse 1 yıl önce yayımlanmıştır. Kaptan Amerika, ilk sayısının kapağında Hitler’e yumruk atarken gösterilir. O dönemde birçok çizgi roman gerçek siyasi liderleri doğrudan kullanmak yerine hayali diktatörler yaratırken, Kaptan Amerika Nazi Almanya’sını ve Hitler figürünü açıkça merkeze almıştır. Yani aslında karakteri, ABD’nin henüz savaşa girmediği bir dönemde izolasyonist havaya karşı çıkan ve Amerikan müdahalesini haklı göstermeye çalışan bir figür olarak düşünebiliriz.
Kaptan Amerika’nın propaganda gücü yalnızca Hitler’e attığı erken yumrukla sınırlı değil. Karakterin bütün görsel dili Amerikan ulusal kimliği üzerine kurulu: ABD bayrağı renkleriyle tasarlanmış kostüm, kalkan ve “süper asker” bedeni. Steve Rogers’ın Kaptan Amerika’ya dönüşümü de bu açıdan önemli. Steve Rogers başlangıçta zayıf, hastalıklı ve askere alınamayacak kadar güçsüz bir gençtir ancak devlet destekli bir deney sonucunda “süper asker”e dönüşür. Böylece Kaptan Amerika aslında ideal Amerikan askerinin ve ideal vatansever yurttaşın somutlaşmış bir tasviri.
Elbette burada Nazi Almanya’sına karşı verilen mücadelenin kendisi mesele değil. Nazizm; faşist, ırkçı ve soykırımcı bir ideoloji olarak yenilgiye uğratılması gereken tarihsel bir güçtü. Bu yüzden Kaptan Amerika’nın Hitler’e karşı konumlanması, tek başına eleştirilecek bir durum değil tabii ki. Buradaki asıl sorun, antifaşist mücadelenin Amerikan milliyetçiliği ve askeri müdahale fikriyle neredeyse tamamen özdeşleştirilmesi. Başka bir deyişle, çizgi roman faşizme karşı kolektif veya enternasyonalist bir mücadele fikri üretmek yerine, dünyayı kurtarma görevini Amerikan devletine, Amerikan ordusuna ve Amerikan süper askerine veriyor. Böylece haklı bir antifaşist duygu, ‘süper güçleşen’ Amerika’nın müdahalelerini meşrulaştırılması için bir alan yaratmış oluyor.
Bu olguyu II. Dünya Savaşı sonrasında daha açık biçimde görebiliriz. Soğuk Savaş döneminde çizgi romanlardaki düşman figürü büyük ölçüde değişime uğruyor. Nazi subaylarının ve Japon askerlerinin yerini Sovyet ajanları, komünist casuslar, ‘bilim insanları’ ve Amerika’yı içeriden çökertmeye çalışan gizli örgütler alıyor. Böylece daha önce faşizme karşı kurulan ahlaki savaş anlatısı, bu kez antikomünist bir çerçeveye taşınmış oluyor. CIA gibi kurumların Afrika, Asya ve Latin Amerika’da antikomünist çizgi romanlar dağıtması bunun doğrudan bir örneği. Örneğin, The Free World Speaks adlı çizgi roman, Stalin’i dünyayı sarmaya çalışan kötücül bir ahtapot olarak resmediyor ve Sovyetleri küresel bir tehdit gibi sunuyor. Benzer biçimde, 1983 Grenada işgali sırasında CIA tarafından hazırlanan Grenada: Rescued from Rape and Slavery adlı çizgi roman, Amerikan müdahalesini yerel halkı ‘komünizmden kurtaran’ bir operasyon gibi gösteriyor. Bu örnekler, Soğuk Savaş döneminde çizgi romanların yalnızca Amerikan iç kamuoyuna değil, doğrudan başka ülkelerdeki siyasal mücadelelere veya rejimlere müdahale etmek için de kullanıldığını gösteriyor. (4)
Vietnam Savaşı ise bu propagandanın sınırlarını gösteren önemli bir karşı örnek. ABD, Vietnam’daki müdahalesini de özgürlük ve komünizme karşı mücadele söylemiyle meşrulaştırmaya çalışmış; ancak savaşın uzaması, sivillere yönelik şiddet, zorunlu askerlik ve Amerikan toplumunda büyüyen savaş karşıtı hareket, bu propagandanın etkisini bir nevi zayıflatmıştı. Bu dönemde bazı çizgi romanlar hâlâ Amerikan askeri müdahalesini savunan bir çizgide ilerlerken, bazıları savaşın yıkıcılığını ve anlamsızlığını göstermeye başlamıştır. Örneğin Blazing Combat adlı çizgi roman, Vietnam Savaşı’nı dönemin ana akım savaş anlatılarından daha eleştirel bir dille ele almış ve kısa sürede dikkate değer bir ilgi görmüştür. Ancak savaşın yıkıcılığını ve askeri müdahalenin anlamsızlığını öne çıkarması nedeniyle ABD askeri üslerinde satış engelleriyle karşılaşmış, bu baskılar sonucunda da kısa süre içinde yayından kalkmıştır.(5)
Sonuç olarak Amerikan çizgi romanları, II. Dünya Savaşı’ndan başlayarak savaş propagandasının ve emperyal ideolojinin kurulmasında önemli bir kültürel araç işlevi gördü. Özellikle Soğuk Savaş ve sonrasında çizgi romanlar ABD’nin küresel liderlik iddiasını yaymak için kullanıldı; Amerikan emperyalizmi popüler kültürün görsel ve duygusal diliyle de üretildi, pekiştirildi.
Evrensel'i Takip Et