Süreçte 21 ayın bilançosu: Silahlar sustu ancak haklar geriledi

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin 1 Ekim 2024’te Meclis açılışında DEM Parti grubuyla tokalaşması ile başlayan süreçte bir buçuk yıl geride kaldı. Geçen sürede Abdullah Öcalan’ın silah bırakma ve fesih çağrısından PKK kongresine ve sembolik bir “silah yakma” törenine kadar birçok gelişme yaşansa da Kürt halkının eşit yurttaşlık talepleri konusunda herhangi bir somut adım atılmadı, beklenti yaratıldı. 11 Temmuz’da yapılan sembolik silah yakma töreninin birinci yılında muhalefet yargı ile dizayn edilmeye çalışılırken bir yandan da ‘yeni anayasa’ için çağrılar yapılıyor. Süreç ise yasa konusuyla beraber ‘bekleme odası’na alınmış durumda.  Tıpkı yurttaşların demokrasi, adalet ve barış talepleri gibi.

Barış Vakfından 15 maddelik yasal düzenleme çağrısı

Bu kapsamda İnsan Hakları Derneği (İHD), 1 Ekim 2024 ile 1 Temmuz 2026’yı kapsayan, “PKK - barış süreci izleme raporu”nu açıkladı. Kamuya açık kaynaklara dayandırılan rapor, “Sürecin ana dönemleri ve akışı”, “Meclis Komisyonu dinleme çalışmaları ve toplumsal beklentiler”, “Meclis Komisyonu çalışmaları ve Meclis raporunun analizi” ve “barış sürecinin haklar, özgürlükler ve hukuk alanına etkileri” şeklinde dört ana bölümden oluşuyor. Raporda ayrıca sürecin başladığı günden bu yana geçen 21 aylık dönemi kapsayan ayrıntılı bir kronoloji yer alıyor.

Raporu hazırlanma nedenine dair; sürecin üçüncü taraflardan oluşan yerel ve uluslararası aktörlerin katılımıyla izleme mekanizmaları kurulmadığı, bu nedenle İHD’nin bu boşluğu doldurma sorumluluğunu üstlendiğine değinilirken, İHD’ye 11 Temmuz 2025’teki silah yakma töreninde yakılan silahların envanterinin teslim edildiği hatırlatıldı.

Raporda, incelenen 21 aylık süreç, şu dört evrede ele alındı: 

Birinci dönem: Ekim 2024-şubat 2025; başlangıç ve kamuoyunun hazırlanması dönemi.

İkinci dönem: Mart-temmuz 2025; Öcalan’ın 27 Şubat 2025 çağrısı, PKK’nin 12 Mayıs 2025’teki fesih ve silahlı mücadeleyi sonlandırma kararı, 11 Temmuz 2025’teki silah yakma töreni.

Üçüncü dönem: Ağustos 2025-şubat 2026; TBMM Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun çalışmaları ve 18 Şubat 2026’da kabul edilen Meclis raporu.

Dördüncü dönem: Şubat-haziran 2026; çerçeve yasa beklentisinin sürdüğü, sürecin ivme kaybettiği aşama; 1 Temmuz 2026 itibarıyla süreç bu duraklama evresindedir.

"Haklar ve özgürlükler geriledi"

Raporun en dikkat çekici tespiti, 2025 yılının “PKK ile silahlı çatışmanın sona erdiği ama insan hakları, demokrasi ve temel özgürlükler açısından ciddi gerilemelerin yaşandığı bir yıl” olarak tanımlanması oldu. İHD, süreçle çelişen altı temel hak ihlali alanına dikkat çekiyor:

• Sistemik kayyım uygulamaları: Seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınarak yerlerine kayyım atanması ülke nüfusunun yüzde 24’ünü etkileyen antidemokratik bir boyuta ulaştı.
• Toplanma ve gösteri yasağı: Barışçıl gösteriler sert müdahalelerle bastırıldı; sadece İmamoğlu protestolarında 1879 kişi gözaltına alındı.
• Yargı bağımsızlığının kaybı: Yargının tamamen yürütme kontrolüne girmesiyle Anayasa Mahkemesi (AYM) ve AİHM kararları istisnasız bir şekilde uygulanmadı.
• Basın ve ifade özgürlüğü: Gazetecilere yönelik sistematik gözaltı, tutuklama ve ağır para cezaları dalgası devam etti.
• Kadın cinayetleri ve ayrımcılık: İstanbul Sözleşmesi’nden çıkılmasının olumsuz etkileri kadın cinayetlerindeki artışla sürerken, LGBTIQ+ bireyler ve kadınlar hedef gösterilmeye devam etti.
• Yaşam hakkı-iş cinayetleri: Resmi ihmal ve güvenlik güçlerinin orantısız güç kullanımı yaşam hakkını tehdit etmeyi sürdürmektedir.

Masadaki tıkanıklık

İHD’ye göre “önce silahsızlanmanın tam teyidi” dayatması ile Kürt siyasi hareketinin “eş zamanlı yasal reform” talebi arasındaki sıralama uyuşmazlığı, taraflar arasında tam bir güven krizine yol açmış durumda. Ayrıca Meclis Komisyonu raporunun somut bir çözüm metni sunmaktan ziyade mevcut siyasi pozisyonların bir envanteri olduğu vurgulanıyor. Buraya dair yapılan tespitler şöyle: “Geri dönülmez eşikler aşılmıştır; ancak bu kazanım henüz kalıcı bir siyasi barışa dönüşmemiştir. Süreç ikili ve çelişkili bir ilerleme biçimi sergilemiştir. Süreç bir güven ikilemi içinde duraklama noktasına gelmiştir. Meclis Komisyonu değerli bir kurumsallaştırma çabasıdır, ancak bağlayıcı sonuç üretme kapasitesinden yoksundur. İzleme ve doğrulama mekanizmalarının yokluğu şeffaflığı ve güvenilirliği zayıflatmaktadır.”

Acil eylem çağrısı: Ne yapılmalı?

Sürecin geri dönülmez tarihi eşikleri aştığını ancak henüz kalıcı bir siyasi barışa tahvil edilemediğini belirten İHD, hem siyasi iktidara hem de demokratik kitle örgütlerine acil adımlar atma çağrısında bulundu.

Siyasi karar alıcılara 6 kritik öneri

1. Çerçeve yasa ivedilikle çıkarılmalı: Meclis tatile girmeden; silah bırakanların topluma kazandırılmasını, infaz hukukunda iyileştirmeleri (umut hakkı, konutta infaz), AYM/AİHM kararlarının uygulanmasını içeren “toplumsal bütünleşme yasası” somut bir takvimle yasalaşmalıdır.
2. Kayyım uygulamalarına son verilmeli: Seçilmiş yerel yöneticiler görevlerine iade edilmeli, Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’ndaki çekinceler kaldırılmalı ve ana dilinde eğitim anayasal güvenceye kavuşmalıdır.
3. Geçiş dönemi adaleti sağlanmalı: Faili meçhullerin ve kayıpların akıbeti için bağımsız bir “hakikat ve adalet mekanizması” kurulmalı, köy koruculuğu sistemi lağvedilmelidir.
4. Muhalefete yönelik operasyonlar bitirilmeli: Ana muhalefet partisine yönelik yargı kıskacı sonlandırılmalı, soruşturmalarda tutuksuz yargılama esas alınmalıdır.
5. Resmi izleme heyeti kurulmalı: Sürecin şeffaflığı ve güvenliği için sivil toplumun katılımına açık bağımsız bir izleme heyetine resmi statü tanınmalıdır.
6. Bölgesel dengeler gözetilmeli: Suriye’deki gelişmeler dengeli yönetilmeli, 30 Ocak 2026 Anlaşması desteklenmelidir.

"Asıl sınav anı"

Raporda, Abdullah Öcalan’ın silahsızlanma kararının örgüt tabanında kabul görmesi açısından kritik ve belirleyici bir lider aktör olduğu kabul edilmekle birlikte, kalıcı barışın şahıslara değil, kurumlara bağlanması gerektiği şu net mesajla ifade ediliyor: “Kalıcı barışın güvencesi kişiler değil, güçlü ve hukuki temele dayanan kurumlardır.”

Türkiye’nin kırk yılın en büyük barış fırsatıyla karşı karşıya olduğunu hatırlatan İHD, Meclisin çerçeve yasayı çıkarıp çıkarmama iradesinin bu tarihi fırsatın heba olup olmayacağını belirleyecek asıl “sınav anı” olduğunu vurguladı.