Şeker tadında soygun

Uzunca bir zamandır (Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ) Türkşeker’in birkaç şirkete şeker satışı, nişasta bazlı şeker (NBŞ) üreticisi şirketlerin kota ve kayıt dışı ürettikleri kaçak NBŞ’yi ülke içinde pancar şekeri faturası ile sattıkları tartışılıyor.

Hafta içi 8 ilde şeker sektöründeki 25 şirkette arama ve evraklara el koymak üzere bir operasyon yapıldı ve 47 kişi ifadeye çağrıldı. Soruşturma NBŞ üretimi ve ticareti yapan bazı firmaların, Şeker Kanunu ile belirlenen kota ve iç piyasa satış sınırlamalarını ihlal ederek iç piyasaya arz edilmemesi gereken nişasta bazlı şekeri piyasaya sürmeleri nedeniyle açıldı. Şekerde usulsüzlük, kayıt dışı ve kaçak üretim üzerinden yürütülen soruşturma da ifadeye çağırılan 47 kişinin 17’si NBŞ ve nişasta üreticisi şirketlerin yöneticileridir.

Sonuçları ne olacak, ülke pancar şekeri üretimi ve tüketimine ilişkin olumlu bir etki ortaya çıkacak mı? Dolayısıyla da şeker pancarı üretimine ve pancar üreticisi köylülere nasıl etkileri olacak ya da olacak mı? Onu önümüzdeki aylarda göreceğiz.

Ülkemizde pancardan şeker üreten (14’ü kamu (Türkşeker), 6’sı pancar kooperatifleri, 12 özel olmak üzere) 32 fabrikada pancar şekeri üretimi yapılmaktadır. Türkşeker geçtiğimiz mayıs ayında indirimli fiyattan ihalesiz ve duyurusuz 70 bin tonu 6 ay vadeli, 100 bin ton şeker satışı yaptı. İndirimli satıştan yararlanmak için 50 bin ton ve üzeri şeker alma şartı eklenince sadece iki firma (İşmen Gıda ve Remzi Çakar Gıda), şekeri hem ucuz hem de uzun vadeli aldırlar.

Merkezi İstanbul’da bulunan İşmen Gıda, Irmak ve Kardem markalarıyla Konya’daki tesislerinde toz şeker paketlerken aynı zamanda küp şeker ve pudra şekeri üretip paketliyor. Paketledikleri toz şeker ve küp şeker zincir marketlerin reyonlarında satılıyor. Çaydan una, zeytinden maden suyuna, salçadan makarnaya pek çok ürünün distribütörlüğünü yapan Remzi Çakar Gıda’nın şekerle ilişkisi gıda ve içecek sanayi şirketlerine, Türkşeker’den aldığı şekeri satmasıdır.

Türkşekeker’den 100 bin ton şekeri ihalesiz indirimli alınmasıyla bu iki firmanın ucuz aldıkları şekeri, daha küçük alıcılara piyasa fiyatından ya da peşin para ile kısmen indirimli satmaları yani kamu kurumu olan Türkşeker eliyle komisyonculuk yapmaları sağlanmış oldu. Bu iki firmanın yetkilileri şimdi de şekerde yolsuzluk kapsamında açılan soruşturma kapsamında ifadeye çağırılanlar arasındalar.

Bu şirketler ifadeye çağrılıyorlar ama bu şirketlere yüklü miktarda şeker sattıktan sonra şeker fiyatına zam yapan Türkşeker sorgulanmıyor. Oysaki Türkşeker mayıs ayında piyasa fiyatı 34.7 lira olan şekeri indirimli olarak 31.7 liradan 100 bin ton satış yaptıktan hemen sonra zam yapıp şekerin kilogram fiyatını 38.5 liraya çıkarmıştı. TBMM’ye kadar yansıyan ve 600 milyon lira zarar edildi tartışmalarına Türkşeker yetkilileri “Zarar yok kâr var” diye cevap verdiler. Evet bir kâr var ama bu kar Türkşeker’in değil 100 bin ton şekeri alan iki şirketin ettikleri, kilogramında 7 lira kârdır.

2025 yılı ağustos ayında 2025-2026 pazarlama sezonu için pancar şekeri ve NBŞ kotalarına ilişkin cumhurbaşkanı kararı resmi gazetede yayımlanmıştı. Bu karara göre (A ve B kotası toplam) pancar şekeri kotası 2 milyon 979 bin ton, NBŞ kotası ise 72 bin 750 ton olarak belirlendi. 2025 yılı şeker pancarı üretimi 20.3 milyon ton ve bu da 2.5 milyon ton pancar şekeri demektir. Son üç yılda ortalama yaklaşık 2.8 milyon ton pancar şekeri üretilirken kota yaklaşık 3 milyon ton ve sorun da burada başlıyor.

Ülkemizde NBŞ üreticisi beş şirketin toplam NBŞ üretim kapasitesi 1 milyon 94 bin ton ama kota karşılığı üretebilecekleri miktar ise yaklaşık 73 bin ton. NBŞ üreten şirketler, kapasitelerinin onda biri kadar bile olmayan üretimle yetinmeyerek daha fazla üretim ve daha fazla kâr istiyorlar. Alavere dalavere de burada başlıyor ve kota dışı kaçak üretim devreye giriyor. Aracılık işi yapan kimileri, küçük esnafın faturasız sattığı ve KDV’si yüzde 1 olan pancar şekerinin faturalarını toplayarak yüzde 4 ile satarken, alanlar da bu faturaları kullanarak piyasaya pancar şekeri yerine NBŞ yani mısır şurubunu sürüyor. Böylece kota dışı kaçak üretilen NBŞ, pancar şekeri faturasıyla piyasaya satılıyor.

Daha da ilginç olanı ihraç amaçlı NBŞ üreticisi beş şirket var ve bunların da üretim kapasitesi 340 bin ton. Pancar Şekeri Üreticileri Derneği verilerine göre 2024-2025 yılı sezonu 11 aylık toplam NBŞ ihracatı 30 bin 564 ton. Fakat Türkşeker verilerine göre kotalı kotasız toplam NBŞ üretiminin ise 528 bin ton olduğu belirtiliyor. Bu durumda kota kapsamında üretilen ve ihracat edilen NBŞ’nin 5 katı üretim yapılıyor.

Bugünkü NBŞ üretimi ve NBŞ ihracatı düşünüldüğünde, NBŞ şirketlerinin kapasitelerinin onda biri üretime razı geldikleri ve böyle devam ettiklerini düşünmek saflık olur. Daha çok kazanmak isteyen NBŞ şirketlerinin hem üretimi hem de pazarı genişletmek üzere girdikleri rekabette fazla üretim ve kayıt dışılık kapitalist üretimin doğasında vardır. Böylece NBŞ üreten şirketler kayıt dışı kaçak ürettikleri NBŞ’yi sahte faturalarla satarak şeker gibi soygun yapmışlar.

Tüm bunlar üzerinden “Canım bunda ne var, şeker pancarını da mısırı da ülke köylüsü üretiyor” denilebilir ama işin aslı öyle de değil. Türkiye’de son beş yılda mısır ekim alanı yerinde sayıyor desek yeridir. Beş yılın üretim ortalaması ise 7.7 milyon tondur. Beş yıl önce 1.8 milyon ton mısır ithal edilirken, geçtiğimiz 2024-2025 sezonunda 5.7 milyon ton mısır ithal edildi. Ağırlıklı olarak NBŞ üretimi ve yemde kullanılan mısır, ülke köylüsünün üretimiyle değil ithalatla karşılanmaktadır.

Bu politikaların şeker pancarı üretimi ve üretici köylüye yansıması ise daha da ağır oldu. 1998 yılında 500 bin hektarda şeker pancarı üretimi yapılırken 2026 yılında bu alan 306 bin hektara düştü. Aynı şekilde şeker pancarı ekimi yapan çiftçi sayısı da 450 binden 76 bin 700’e geriledi. Pancar ekim alanları ve pancar üreten köylü sayısı azalırken Türkiye 2022 yılında 650 bin ton, 2023 yılında 535 bin ton şeker ithalatı yaptı.

AKP iktidarının uyguladığı tarım politikaları hem pancar ekim alanlarını hem de pancar üreten köylü sayısını azalttı. Ucuza ve vadeli aldıkları şekeri peşin para komisyon ekleyerek satan şirketler kârlarını katladılar. Kamu kurumu olan Türkşeker yüz binlerce ton indirimli şeker satışıyla zararın faturasını halkın üzerine yıkarken, çekilen kıyakla şirketler kâr üstüne kâr kattılar. Başta NBŞ tekeli Cargill olmak üzere NBŞ şirketleri ithal mısırdan ürettikleri NBŞ ile kârlarına kâr ekleyerek bolca kazandılar. Hal böyle olunca başka ülkelerin tarım tekelleri ve ülkemizdeki NBŞ ve gıda tekelleri şeker tadında soygundan kasalarını doldururken, kaybeden ise ülke köylüsü ve emekçi halk oluyor.

Köylüler şeker pancarı üretiminin baskılanmasıyla ve üretiminde pancar şekeri kullanılacak pek çok gıdada daha ucuz olduğu için NBŞ kullanılmasına bağlı olarak pancar şekeri kullanımının azalması ve buna bağlı olarak pancar ekim, üretimi ve ekenlerin sayısının azalmasıyla ödüyor. Halk ise kullanımı artıkça sağlık açısından obezite, karaciğer yağlanması, diyabet ve kalp damar hastalıklarının çoğalmasına maruz kalarak sağlığıyla ödüyor.

Gıda şirketleri ilk 500’de

Haziran ayında yayımlanan Türkiye’nin 500 büyük sanayi kuruluşu arasında 25 gıda şirketi bulunuyor. Bisküviden, şekere, et ve süt ürünlerinden deniz ürünlerine, tavuk ve piliçten sıvı yağ üreticilerine kadar pek çok şirketin olduğu listede şeker sektöründen de fabrikalar var. Bunlar 1 milyon 55 bin ton kotalı üretimle Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ 480 bin tonla Konya Şeker Fabrikası, 473 bin tonla Kayseri Şeker Fabrikası AŞ, 138 bin tonla Doğuş Çay ve Gıda Maddeleri Üretim İht. İhr. Tic. AŞ ilk 500 büyük sanayi kuruluşu arasında yer alan şirketlerdir. İkinci 500 büyük sanayi kuruluşu listesinde ise 71 bin tonla Bor Şeker AŞ, 74 bin tonla Amasya Şeker Fabrikası AŞ bulunmaktadır. İlk 500 sanayi kuruluşu arasında birde 32 bin ton NBŞ üretim kotasıyla Amerikan şeker tekeli Cargill Tarım ve Gıda Sanayi Tic. AŞ, ADM Besin ve Tarım AŞ, Omnia Nişasta Sanayi ve Tic AŞ, ADM Besin Tarım AŞ ve 3211 tonla Sunar Mısır Entegre Tic. Sanayi AŞ bulunuyor. Bu şirketlerin İstanbul Sanayi Odasının 500 büyük sanayi kuruluşu listesinde bulunmaları, şeker ve NBŞ sektöründe kazancın çok olduğunu ortaya koyuyor.