Bu milli takımı neden çok sevdik?

Türkiye’de futbolun hikayesi, saha çizgileriyle sınırlı bir hikaye hiç olmadı. Bu oyunun bizdeki serüveni, memleketin sınıf atlama hayalleriyle, taşradan merkeze akışıyla, televizyonla kurduğu ilişkiyle, parayla imtihanıyla ve kamusal hayattaki sertleşmeyle birlikte büyüdü. O yüzden milli takıma bakarken yalnızca bir futbol takımına bakmıyoruz. Daha geniş bir ruh halini, bir toplumsal tavrı, hatta bazen bir kuşağın kendini dünyaya anlatma biçimini görüyoruz.

Bu yüzden Türkiye futbol tarihini anlamaya çalışırken 1990’ları gerçek bir eşik gibi görmek bana da çok anlamlı geliyor. Çünkü o yıllar, sadece oyunun temposunun ya da yayıncılığın değiştiği bir dönem değildi. Futbolun toplumdaki yeri değişti. Öncesinde daha mahcup, daha dar çevreli, daha yerel bir dünyadan söz edebiliyorduk. Başarı beklentisi düşük, kırgınlığı fazla, kendi çapında yaşayan bir futboldan. İnsanlar takımlarını severdi, milli takımı severdi, üzülürdü, kızardı; ama bütün bunlar bugünkü kadar yüksek gerilimli bir toplumsal gösteriye dönüşmezdi. Futbol daha küçük bir odada oynanıyordu sanki. Odanın içi kalabalık değildi, ışıklar bu kadar güçlü değildi, dışarıdan gelen para ve ilgi de bugünkü seviyeye çıkmamıştı.

Sonra oyun büyüdü. Televizyon büyüttü, reklam büyüttü, şehir hayatı büyüttü, kulüplerin çevresinde dönen para büyüttü. Ülke kendi içinde dönüşürken futbol da başka bir karakter kazandı. Daha hırslı oldu, daha gösterişli oldu, daha sertleşti. Üstelik bu sertlik yalnızca saha içinde değildi. Tribünde, gazetede, televizyonda, kahvede, aile sofrasında, her yerde hissediliyordu. Futbol konuşmak bir spor tartışması olmaktan çıktı; kimlik beyanına, saf tutmaya, bağırmaya, hatta kimi zaman birbirinden nefret etmeye kadar uzanan bir alana dönüştü. Milli takım da bu iklimden payını aldı.

Bir dönem milli takımın yetersizliğine üzülmek kolaydı. Çünkü o yetersizlikte kibir yoktu. Mağlubiyet can sıkıyordu ama insanı utandıran başka şeyler üretmiyordu. Takımın eksiği çoktu, imkanı sınırlıydı, dünyaya karşı boyu kısa kalıyordu. Bu yüzden ona kızarken bile korumacı bir duyguyla kızıyordunuz. Sanki evin yoksul ama dürüst çocuğuydu. Elinden geleni yapıyor, çoğu zaman yetmiyordu. Bu tablo büyük bir heyecan doğurmuyordu belki, ama büyük bir tiksinti de üretmiyordu.

Hamasetle beslenen coşku

1990’lardan sonra tablo değişti. Başarı geldi, görünürlük arttı, uluslararası alan açıldı. Fakat bu yükselişin etrafında biriken dil pek temiz değildi. Futbol artık daha çok konuşuluyordu ama daha iyi konuşulmuyordu. Başarı sevindiriyordu ama çevresinde öyle bir gürültü oluşuyordu ki, insan bazen sevinirken bile kendini geri çekmek istiyordu. Çünkü zaferle birlikte şişen bir dil vardı. Kabadayılıkla karışan bir öz güven, hamasetle beslenen bir coşku, her şeyi “biz ve onlar” diye ayıran sert bir ton. Milli takım kazandığında gerçekten mutlu olan çok insan vardı; ama o mutluluğun içine herkes rahatça yerleşemiyordu. Araya sürekli başka şeyler giriyordu: Politik gösteriler, medya kavgaları, antrenörlerle bitmeyen hesaplaşmalar, oyuncuların gerilimli çıkışları, gazetecilerin meydan okumaları, futbolun üstüne çöken o hoyrat erkeklik hali.

2002 Dünya Kupası bu açıdan çok öğretici bir kırılmaydı. O takımın başarı hikayesi hafızada haklı olarak çok parlak duruyor. Çünkü sahada gerçekten büyük bir iş yaptılar. Büyük bir turnuvada dünyanın dikkatini çekecek kadar iyi oynadılar. Ama o yazın ruhunu hatırlayınca akla yalnızca neşe gelmiyor. Öncesinde eleştiriler, kamplaşmalar, Şenol Güneş’e dönük sert tavırlar, takımla medya arasında büyüyen mesafe, milli heyecanın içine sinen o gergin ton da geliyor. Sonra başarı yükseldikçe hava değişti. Dünya Türkiye’yi ilgiyle izlemeye başlayınca içerideki itirazların bir bölümü de geri çekildi. Bir anda sempatik bulunmaya başladık. Kazanmak, görünüşü yumuşattı. O yaz milli takım memlekete kısa bir ferahlık verdi; ama onun bile baştan sona pürüzsüz bir ortaklık duygusu yarattığını söylemek zor.

Yenilgiyi kabullenmeyen mizaç

2008 Avrupa Şampiyonası da benzer biçimde akıllarda. O takımın en çarpıcı tarafı, oyunun son düdüğüne kadar tükenmeyen inadıydı. İnsanlara “Bu iş bitti” dedirten anlarda geri dönebilen bir enerjileri vardı. O turnuvayı unutulmaz yapan şey yalnızca sonuçlar değildi; yenilgiyi kabullenmeyen bir mizaçtı. Fakat orada da hikayenin etrafında hep bir sertlik dolaştı. Başarı çok güçlüydü ama onu kuşatan dil yine yorucuydu. Ülke futbolunun o yıllardaki genel iklimi, sevinci bile biraz diş sıkarak yaşamaya zorluyordu.

Bugünse sanki başka bir yere bakıyoruz. Belki de uzun zaman sonra ilk kez, yetenek ile sempati aynı gövdede buluşuyor. Bu çok sık rastlanan bir şey değil. Türkiye’de bir takım ne kadar güçlenirse etrafında o kadar şüphe, o kadar gürültü, o kadar sahiplenme kavgası birikirdi. Şimdi ise daha farklı bir hava var. Genç, açık yüzlü, oyundan zevk aldığı belli olan, birbirine bakarken hırstan çok paylaşım hissi veren bir kuşak görünüyor. Bu kuşağın en dikkat çekici tarafı, başarısının arkasında eski tip bir hoyratlık taşımaması. Güçlüler ama itici değiller. Kendilerine güveniyorlar ama bunu bağırarak kanıtlamaya çalışmıyorlar. Büyük kulüplerde oynuyorlar, büyük sahnelere çıkıyorlar, dünyanın ilgisini çekiyorlar; fakat üzerlerinde o eski dönemlerin asabi gösterişi pek görünmüyor.

Montella başka bir yol açtı

Bu noktada Vincenzo Montella’nın hakkını ayrıca teslim etmek gerekiyor. Çünkü bugün sahada gördüğümüz açıklık, denge ve öz güven kendiliğinden oluşmadı. Oyuncu kalitesi kuşkusuz çok yüksek; ama o kaliteyi birbirini tamamlayan bir bütün haline getirmek antrenörün işidir. Türkiye’de milli takım antrenörleri çoğu zaman ya fazla silik bulunur ya da yeterince sert ve nümayişçi görünmedikleri için küçümsenir. Montella ise başka bir yol açtı. Büyük laflar etmeden, kendini manşetin merkezine yerleştirmeden, oyuncuların en güçlü taraflarını ortaya çıkaran bir düzen kurdu. Erken dönemde ona yöneltilen haksız eleştirilerin önemli kısmı da biraz buradan doğdu; çünkü bu ülkede futbol hâlâ bağıran, rest çeken, tansiyonla otorite kuran figürleri daha kolay benimsiyor. Oysa bazen asıl marifet, ortalığı ayağa kaldırmak değil, elindeki malzemeyi doğru ilişkilere sokmaktır. Bu takımın yüzündeki rahatlıkta, rollerin berraklığında ve sahadaki ortak iştahında Montella’nın payı çok büyük. Bugün sevgiyle bakılan bu tablonun arkasında yalnızca parlak bir oyuncu kuşağı değil, o kuşağın önünü açmayı bilen bir antrenör de var.

Belki de asıl yenilik burada. Türkiye futbolu uzun süre başarıyı olgunlukla birlikte taşıyamadı. Ya çok kırılgan kaldı ya da yükselirken kabalaştı. Şimdi ilk kez, uluslararası kaliteyle daha sakin bir kimlik yan yana gelebilir gibi duruyor. İnsana bunu düşündüren şey, sadece birkaç yıldız oyuncunun varlığı değil. Kuşağın genel havası. Bu çocuklar sahaya çıktığında, insan onların birilerinin öfkesini sırtlanmak için değil, kendi oyunlarını kurmak için orada olduklarını hissediyor. Eski milli takım hikayelerinde sık sık rastlanan “Birilerine cevap verme” psikolojisi burada o kadar baskın görünmüyor. Daha temiz, daha doğrudan, daha futbol kaynaklı bir enerji var.

Bu yüzden bugünkü milli takım, geçmişteki iki ayrı Türkiye’yi bir araya getirme ihtimali taşıyor. Bir tarafta eski yılların gösterişsiz samimiyeti var. Diğer tarafta yeni dönemin teknik kalite, hız, cesaret ve uluslararası tecrübe bakımından ulaştığı seviye. Eğer bu ikisi gerçekten birleşirse, ortaya çok kıymetli bir şey çıkabilir: İnsanların hem gurur duyduğu hem de gönül rahatlığıyla sevdiği bir takım. Büyük oynayan ama büyüklenmeyen bir takım. Başarı üretirken etrafına karanlık bir atmosfer toplamayan bir takım. Türkiye’de en zor bulunan şeylerden biri budur.

Çünkü bu ülkede ortak sevinç alanları giderek daraldı. İnsanların aynı anda aynı şeye bakıp içtenlikle sevinebildiği anlar çok azaldı. Futbol bazen bu boşluğu doldurabiliyor, bazen de tam tersine onu daha da zehirli hale getiriyor. Milli takımın bugünkü önemi biraz da buradan geliyor. Başarılı olmasından önce, bir araya gelme ihtimali taşımasından söz etmek gerekiyor. Uzun zaman sonra geniş bir toplumsal kesimin, kendini zorlamadan yakınlık kurabildiği bir takım oluştu.

Ama tam burada dikkatli olmak gerekir. Türkiye’de güzel şeylerin etrafında hemen bir kuşatma başlar. Erken sahiplenmeler, gereksiz kahramanlık ilanları, oyuncuların omuzuna tarih yükleme merakı, her başarıyı bir gücün reklamına çevirme hevesi, bu ülkede çok tanıdık reflekslerdir. Bir kuşağın doğal gelişimini en çok bunlar bozar. Daha yolun başındaki oyunculardan efsane çıkarmaya kalkmak, onları sürekli simgesel anlamlarla konuşmak, her galibiyeti büyük medeniyet gösterisine çevirmek, sonunda takıma da zarar verir, seyirciye de. Korunması gereken şey tam da bu yalınlık aslında. Bu takımın üstüne ağırlık değil, alan açmak gerekiyor.

Bir başka önemli nokta da şu: Bu kadroya duyulan sevgi, sırf genç ve yetenekli olmalarından gelmiyor. İnsanlar sahada gerçek bir heves görüyor. Zoraki bir görev duygusu değil bu. Oyunu gerçekten seviyor gibiler. Milli formayı taşırken yüzlerine yapışan resmi bir ciddiyet yok. Coşku var, hareket var, hata yapınca tekrar deneme isteği var. Seyirci için bulaşıcı olan şey de biraz bu. İnsan büyük yıldızlara hayran olabilir, ama çoğu zaman en güçlü bağı oyun sevinci kurar. Şimdiki kuşak bunu hissettiriyor.

Eğer önümüzdeki dönemde büyük bir kırılma yaşanmazsa, bu takım Türkiye futbol tarihinde çok özel bir yere oturabilir. Çünkü onların açtığı yol, sadece sonuçlarla ilgili olmayacak. Daha medeni bir futbol dilinin de kapısını aralayabilirler. Başarı ile kabalığın zorunlu olarak yan yana gelmediğini gösterebilirler. Güçlü olmanın bağırmak demek olmadığını hatırlatabilirler. En önemlisi de, yıllardır ya nostaljiyle ya hırçınlıkla kurulan milli takım ilişkisinin yerine daha sağlıklı bir bağ koyabilirler.

Ortak bir sevinç yaşayabilecek mi?

Bu yüzden bugünkü mesele, “Bu takım Dünya Kupası’nda nereye kadar gider?” sorusundan biraz daha büyük. Daha derindeki soru şu: Türkiye uzun zaman sonra sevdiği bir takımı bozmadan sevebilecek mi? Beklentisini zehre çevirmeden destek verebilecek mi? Başarıyı ele geçirilecek bir ganimet gibi değil, ortak bir sevinç gibi yaşayabilecek mi?

Kendi adıma asıl umut verici bulduğum şey tam burada yatıyor. Bu kuşak, memleketin futbol hafızasındaki eski kırılmaları biraz olsun onarma ihtimali taşıyor. Yoksunluğun içinden gelen o eski samimiyetle bugünün dünya ölçeğindeki becerisini aynı sahada buluşturabiliyorlar. Böyle bir denge kolay kurulmaz. Kurulduğunda da kıymeti iyi bilinmeli.

Belki de yıllar sonra bu döneme dönüp baktığımızda, aklımızda önce skorlar değil duygu kalacak. İlk kez geniş bir kalabalığın, herhangi bir utanç payı taşımadan, herhangi bir gürültüye mecbur kalmadan, sahadaki oyunculara gönül verdiği bir zaman olarak hatırlayacağız bunu. Türkiye futbolu için asıl yenilik belki de budur. Kazanmak güzel şeydir. Ama bazen daha da kıymetlisi, kazanma ihtimaline bakarken içinin sıkılmamasıdır. Bu takım şu anda tam da bunu hissettiriyor.