Çip savaşlarında kırılma noktası

Modern işlemci ve entegre devrelerin üretimi yüzlerce basamağa sahip oldukça karmaşık süreçlerdir. Bu işlemin önemli basamaklarından biri silikon yonga plakasının üzerindeki ışığa hassas katmana ışık kullanarak istenilen desenin basılmasıdır. Kullanılan ışığın dalga boyu üretilebilecek en küçük desenin büyüklüğünü belirlediğinden bu yöntemde yaygın olan ultraviyole ışık kullanımıdır. Bunun da ultraviyolenin hangi dalga boyunda kullanıldığına bağlı olarak çeşitleri mevcut olmakla birlikte günümüz modern çiplerinin büyük bir çoğunluğu için (5nm ve 3nm çipler) aşırı ultraviyole litografi (EUV) yöntemi kullanılmaktadır. 

EUV yöntemini kullanabilmek için gerekli olan birkaç yüz milyon dolarlık cihazları dünyada sadece bir şirket, sınırlı kapasite ile üretmektedir: İşlemci, ekran kartı, RAM, entegre devre… Hangi modern çip üretim sürecine bakarsanız bakın, karşınıza çıkacak olan EUV’de tekel konumunda olan ASML Holdingdir. Çip üreten şirketler ASML’nin kapısında bu cihazlar için sıraya girer. ASML’nin kime ne kadar zamanda kaç makine verdiği çip pazarının önemli belirleyici faktörlerindendir. Ancak işler her zaman ASML’ye de bağlı değildir. Çinli çip devi SMIC 2018’de ASML’den bir EUV makinesi satın almak istediğinde ABD borsalarında da işlem gören bir Hollanda şirketinin bir Çin şirketine makine satışı ABD hükümeti tarafından durdurulabilmişti. Halihazırda EUV makineleri sadece ABD müttefiki olan Tayvan, Güney Kore ve Japonya’ya satılıyor. ABD ile Çin arasındaki teknolojik soğuk savaşın kritik noktalarından biri olan EUV makinelerindeki bu ambargonun iki farklı sonucu -biri bir hafta önce diğeri ise perşembe günü- ortaya çıktı.

Reuters’in perşembe günü yayımladığı ve “Çin’in Manhattan projesi” olarak betimlediği habere göre Çinli bilim insanları EUV için gerekli ultraviyole ışığı üretebilen bir prototip makine yapmayı başardı. Söz konusu prototip henüz çalışan bir çip üretemiyor. Ancak prototipin birkaç yıl içinde (2028-30) çip üretebilir hale gelmesi hedefleniyor. 6 yıldır sürdüğü iddia edilen devlet destekli bu gizli projenin bu noktaya gelebilmesinde iki önemli faktör var. Daha önce ASML’de çalışmış Çinli mühendis ve bilim insanları projeye getirilmiş. Eski ASML cihazları ve bunların parçaları -çoğunlukla ikinci el piyasasından- temin edilerek bunlar analiz edilerek aynı işi görecek parçalar vb. üretilmeye çalışılmış.

Bu alandaki diğer gelişme ise 12 Aralık’ta yaşandı. Huawei Kirin 9030 işlemcilerin analizi, SMIC’in EUV’ye kıyasla çok daha az hassasiyete sahip derin ultraviyole litografi (DUV) yöntemi ile -üretim açısından henüz çok verimli olmasa da- 5nm mimarisine oldukça yakın sonuçlar elde ettiğini [1] ortaya çıkarttı. 13.5nm dalga boyunda ışık kullanan EUV’ye kıyasla 193nm dalga boyu kullanan DUV yonga plakasının üzerine desen işlemede kaba. Ancak Kirin 9030 işlemcilerin kanıtladığı üzere SMIC, EUV kullanmadan 5nm’ye yaklaşabilecek bir sonuç elde etmiş. 

Bu tablonun bir benzerini Deepseek V3’te yaşamıştık. Geniş dil modeli eğitiminde en üst seviye donanıma erişimleri ABD ambargosuyla kısıtlandığı için Deepseek V3’ün geliştiricileri çok daha düşük maliyetle çok daha zayıf donanımda güncel modellerle aşık atabilecek bir model geliştirmeyi başarmıştı.

Çip üretiminin AI’ın taleplerine kaymasıyla bağlantılı bir donanım kışının ilk günlerindeyiz. RAM, işlemci, ekran kartı, akıllı telefon ve her türden gelişkin çip içeren cihazın fiyatının fırlamasına neden olacak bu iklimin birkaç yıl süreceği tahmin ediliyor. Çin’in 5nm ya da benzer seviyede bir çip üretim sürecini endüstriyel olarak hayata geçirmesi -böyle bir iklimin sonlarına bile yetişse- teknoloji soğuk savaşının gidişatını kökünden değiştirebilir.