Dijital oyunlar yeniden hedef tahtasında

İktidarların dijital oyunlara dair tartışmaları yeni ya da bilinmedik değil. 1999 Columbine Lisesi Katliamı’ndan beri iktidarlar için suçun gerçek kaynaklarını sorgulamaktansa dijital oyunlara atmak kolay ve kendi kitlelerini ikna edebilen bir tartışma savuşturma aracı işlevi görüyor. Oyunlar kolayca endişeli ebeveynleri korolarına katabilecekleri ortak bir düşman olarak gösterilebiliyor. 2018’de Florida’daki,2019’da ise Teksas ve Ohio’daki saldırıların ardından da Trump “video oyunların saldırılardaki etkisini” dile getirmişti. Türkiye’de de benzer tartışmalar Eskişehir’de 2024’te yaşanan baltalı-bıçaklı saldırının ardından gerek hükümet yetkililerince gerekse de medya tarafından kurulmuştu.

Trump ve partisinin bu arkaik tezden henüz vazgeçmediği “Amerikayı Yeniden Sağlıklı Yap Komisyonu (MAHA) raporuna dair demeç veren ABD’nin aşı karşıtı Sağlık Bakanı Robert F. Kennedy Jr.’ın silahlı saldırıların sebepleri olarak psikiyatrik ilaçlara bağımlılık ve sosyal medyanın yanına oyunları eklemesi ile doğrulanmıştı. Bu açıklamadan kısa bir süre sonra sağcı propagandist Charlie Kirk’ün ABD’de bir üniversitede öldürülmesi, katilin oyunlara ve oyun kültürüne ilgisinin ortaya çıkması ABD iktidarına tartışmayı büyütmek için bir olanak doğurdu. Discord, Reddit, Twitch ve Steam CEO’ları “çevrimiçi forum kullanıcılarının radikalizasyonu” konusunda ifade vermek üzere ABD Kongresine çağırıldı.

Steam, bir oyun satış platformu; Twitch, oyun yayıncılığı platformu; Discord ve Reddit ise oyuncu komünitesinin oldukça canlı olduğu platformlar. Eğer söz konusu çağrı Facebook, YouTube ve X/Twitter gibi platformların CEO’larını da içerseydi çevrimiçi radikalizasyon tartışmasının ağırlıklı olarak oyun eksenli kurulmayacağını düşünebilirdik. Ancak ifade vermeye çağrılan bileşim oyunların bir kez daha hedef tahtasına konacağını gösteriyor.

Oyunlar herhangi birini cinayete teşvik edebilir mi sorusunun yanıtı düşünüldüğü kadar karmaşık değil aslında. Anderson vd.’nin oyunlar ile şiddet arasında kısa vadeli bir ilişki bulan ancak sonuçlarını daha sonrasında kimsenin tekrarlayamadığı 2010 tarihli çalışması dışında oyunlar alandaki çalışmaların hemen hepsi böyle bir bağlantının bulunmadığını söylüyor. Dahası, oyun oynama ile gençlik şiddet oranlarındaki düşüş arasındaki ilişkiye işaret eden (Ferguson, 2014) ya da oyun oynama ile iyi olma hali arasında küçük de olsa bir bağ gösteren (Johannes vd., 2021) çalışmalar mevcut. Akademik çalışmalardansa daha doğrudan veri arayanlar için ise hem oyuncu sayısının nüfusa oranı hem de oyuncu başına yapılan harcama açısından ABD ile benzer istatistiklere sahip Japonya, Güney Kore, İngiltere, Kanada, Almanya gibi ülkelerin silahlı suç istatistikleri ile ABD’deki silahlı suç istatistikleri ortada duruyor.

Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 40’ı bilgisayar, oyun konsolu ya da akıllı telefonda oyun oynuyor. Skalayı genç ve orta yaşlı nüfusa daraltırsanız bu oran daha da yükseliyor. Dolayısıyla verili herhangi bir suç kategorisinde zaten oyun oynayan birine denk gelmek fazlasıyla olağan. Dahası bir kaçış olarak oyun oynama eyleminin kendisi suç işlemeye iten gerçek sebeplerin olağan bir sonucu olarak da ortaya çıkabilir. Yani verili herhangi bir saldırıda saldırganın oyun oynaması otomatik olarak oyunların saldırıdan sorumluğu olduğu sonucunu getirmez.

Dijital oyunlar bir yandan tıpkı kitap, sinema, dizi vb. gibi bir anlatı ortamı. Ancak bu ortamı diğerlerinden oldukça farklı kılan önemli bir öge var: İnteraktivite. Oyuncular sıklıkla anlatının karar verici bir parçası. Bu karar vericilik hali diğer anlatı ortamlarına kıyasla izleyici-oyuncunun anlatı ile çok daha kolay bağ kurabilmesini sağlıyor. Ancak söz konusu bağ ne kadar kolay kurulursa kurulsun o bağ başka daha ciddi ve belirleyici bir faktör olmadan oyuncuyu gerçek hayatta ağır sonuçları olacak bir saldırı eylemine yönlendirebilir mi? Daha ciddi belirleyici faktörleri sorgulamamızı istemeyenler bu soruya “evet” yanıtını veriyor, veriler ise “hayır” yanıtında ısrarcı.