Anu Yemen’dir, gülü çemendir: Giden gelmiyor, acep nedendir?

Ağustos ayında Pakistan, Suudi Arabistan Krallığı ve Türkiye; “Mekke Ortak Savunma Antlaşması” olarak adlandırılan bir savunma paktı imzaladıklarını kamuoyuna duyurdu. Antlaşma; taraf olan ülkelerden birine yapılacak saldırıların tüm üye ülkelere yapılmış kabul edileceğini öngören NATO’nun 5. maddesi model alınarak oluşturulmuş bir güvenlik ittifakı olarak sunuldu. Ekim ayında gerçekleşen bir toplantının ardından yapılan ortak açıklamada, Türkiye’nin Suudi Arabistan’a askeri ve lojistik destek vereceği dışişleri bakanı tarafından duyuruldu. Açıklamanın yapıldığı günden bu yana kamuoyunda, Suudi Arabistan’ın Ensarullah hareketine karşı Yemen’de giriştiği çatışmalar merkeze alınarak, Türkiye’nin bir müttefik olarak dahil olduğu bu projenin ABD-İsrail hattının bölgedeki çıkarlarına hizmet ettiği yönünde birçok görüş dile getirildi. İktidar medyası ve destekçi figürler ise karşı propaganda savaşına girişerek Yemen’in Osmanlı İmparatorluğu mirası olduğunu ve Türkiye’nin tekrar askeri olarak bölgede bulunmasının yurttaşlarımız için bir övünç kaynağı olacağını savunmaya başladı. Peki, bahsedilen “Yemen’deki Osmanlı mirası”, Tanzimat Dönemi’nde zorunlu askerliğin yürürlüğe konulmasından imparatorluğun çöküşüne kadar Anadolu halkı için gerçekte ne anlam ifade ediyordu? Resmi söylemlerin ötesine geçip Yemen türkülerine yansıyan acı tecrübeleri ve geri dönemeyenlerin şartlarını anlamak, bu mirasın sınıfsal boyutunu ve Anadolu halkı tarafından ödenen bedelini anlamak açısından büyük önem arz ediyor.

Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyılın başından itibaren orduda ve devlet idaresinde modernleşme hamlelerine paralel olarak yönetimde otonom vekilleri kaldırarak Avrupa devletlerine benzer bir yapı inşa etme girişimlerine başladı. Tanıtılan reformlar ile birlikte zorunlu askerlik (kura) sisteminin uygulamaya konulması, Osmanlı ordusunun insan kaynağı açığı yükünü doğrudan Anadolu köylüsünün omuzlarına yükledi. İmparatorluk bunu bir vatan borcu olarak nitelemiş olsa da Yemen gibi uzak coğrafyalara sevk edilen ve bedel-i nakdi olarak adlandırılan askerlikten muaf tutulma ücretini karşılayacak durumu olmayan Anadolu halkı için bu bir vatan borcu olmaktan ziyade, geri dönüşü olmayacak bir ölüm yolculuğu anlamını taşıyordu. Anadolu’nun farklı bölgelerinden toplanarak Yemen’de kurulan 7. orduya gönderilen askerlerin belli bir kısmı daha görev bölgelerine ulaşmadan uzun ve meşakkatli yolculukların getirdiği salgın hastalıklarla mücadele etmek zorunda kalıyordu. Nitekim bölgede konuşlandırılmış orduların durumunu inceleyen çalışmalarda askerlerin bir kısmının Yemen’e varmadan hastalandığı, bölgede yeterli ilaç bulunmadığı ve temiz suya erişimin dahi ciddi bir sorun teşkil ettiği belirtilmektedir. Bu koşullara sıtma, kolera, çiçek ve tifüs gibi salgın hastalıklar eklenirken, 1911-1914 yılları arasındaki kuraklık ve iaşe yetersizliği askerlerin yaşam mücadelesini daha da ağırlaştırıyordu. Bölgenin sarp ve ulaşımı zor coğrafyası, Zeydi imamların liderliğinde örgütlenen ve merkezi otoriteye karşı bir yıpratma savaşı veren yerel aşiretler, bölgeye ve iklime tamamen yabancı Anadolulu askerleri üzerinde sürekli bir korku yaratmış ve Yemen’i sürekli yeni takviye birliklere ihtiyaç duyulmasına yol açan bir karadeliğe dönüştürmüştür.

Yemen’de beş yıllık zorunlu askerlik sürecinden geri dönüş ihtimalinin olmayışı ve yaratılan umutsuzluk, askere alınacak gençleri kendi bedenlerini sakatlama gibi son derece acı ve trajik yöntemlere sürüklemiştir. “Hizmet-i askeriyeden kurtulmak için silahıyla sağ elinin şehadet parmağını sakat ettiği bil-muhakeme sabit olan…” Benzeri yüzlerce arşiv belgesinde de ortaya konulduğu üzere, Anadolu halkının bu idam fermanından kurtulmak için neler yaptığı ve çaresizliği, günümüzde iktidar medyası tarafından dillendirilen “şanlı miras” anlatısının sınıfsal boyutunu acı bir şekilde ortaya koymaktadır. Askere elverişsiz raporu alabilmek için sağ elin tetik (şehadet) parmağını kesmek, dönemin piyade tüfeklerinde yer alan fişekleri koparmayı engellemek adına ön dişlerini çektirmek veya göze kükürt dökerek görme yetisini yok etmek taşrada yaygın bir askerden kaçış pratiği haline gelmişti. Öyle ki Osmanlı devleti bu kitlesel çaresizliğin ve direnişin farkında olarak yeni yasal düzenlemeler ortaya atmış ve 1970 tarihli Kura Kanunnamesi’nin 38. maddesi ile çekilen çilenin yol açtığı sonuçları kabul etmiş ve katı bir biçimde zapt etmeye çalışmıştır. “Askerlik çağına gelmiş yükümlüler içinde, askerden kurtulmak amacıyla parmaklarını kesen yahut dişlerini çektiren veya diğer organlarından birini kısmen ya da tamamen sakatlayıp yaralayanlar, kuraya tabi tutulmaksızın doğrudan askere alınırlar. Askerlik sürelerini tamamlayıncaya kadar sakatlıklarına bakılmaksızın durumlarına uygun hizmetlerde çalıştırılırlar ve bu kişiler, mensup oldukları kazalardan alınacak asker kotasından da düşülmezler.”

Yemen meselesini yalnızca Osmanlı İmparatorluğu’nun askeri varlığı, toprak hakimiyeti üzerinden değerlendirmek, en ağır bedelleri ödeyen Anadolu halkını tarihten silmek, görünmez kılmaktır. Devletin merkeze uzak bölgelerde otoritesini tesis etme ve imparatorluğun geniş sınırlarını koruma çabalarının maliyeti, evinden, sevdiklerinden ve geçim kaynaklarından koparılan binlerce hayat üzerinden karşılanmıştır. Dolayısıyla bugün tekrar Yemen’deki askeri nüfuz ve şanlı miras meselesini dolaşıma sokanların ve rejimin çıkarlarına Osmanlı tarihi üzerinden meşruiyet kazandırmaya çalışanların, bahsedilen mirasın bu coğrafyada emeğiyle geçinen insanlar için ne anlam ifade ettiği sorusuna cevap vermek zorundadır.  Yemen’in Anadolu halkının hafızasında bıraktığı iz, güçlü ve şanlı bir askeri varlık olmaktan çok öte, üzerlerine yüklenen ağır ve sınıfsal bir bedelin tarihidir. Dolayısıyla Yemen ve bizim adımıza doğuracağı sonuçlardan söz ederken hatırlanması gereken ilk şey devletin orada kurmaya çalıştığı hakimiyet değil, gidip de dönemeyenlerin hikayesidir.

Evrensel Gazetesi ‘Forum’ sayfalarında yayımlanan yazılar, yazarların kişisel görüşleridir. Kurumumuzun resmi görüşünü yansıtmaz.