Emeğin ve doğanın ortak tahribatının kök hücresi kapitalist emek süreci: ‘Çevre mi, işçinin ekmeği mi?’

COP31 yaklaşırken iklim kriziyle işçi sınıfının ilişkisi de yeniden gündemde. Aşırı sıcaklarda çalışan işçiler, fosil yakıtlardan çıkışla kapanması beklenen madenler, yenilenebilir enerji sektöründe açılacak işler... Bütün bu tartışmaların ortasında bir kavram dolaşıyor: “Adil geçiş.” İddiaya göre kömürden ve petrolden uzaklaşılırken işçiler işsiz bırakılmayacak, yeni “yeşil işlerde” sendikal hakları güvenceye alınacak, çalışma koşulları iyileştirilecek. Kulağa hoş geliyor. Ama öyle bir tablo çiziliyor ki sanırsınız kapitalistler gezegeni kurtarmaya çoktan karar vermiş, geriye bu büyük iyilik sırasında işçilere ne olacağını konuşmak kalmış! İktidarın Orta Vadeli Programı'ndan yeşil dönüşüm belgelerine kadar iş gücünün dönüşüme uyumu, yeni beceriler ve istihdam başlıkları öne çıkarılıyor.¹ İşçilerin iş ve gelir güvencesi elbette vazgeçilmez. İyi de işçinin en temel haklarının korunması için ille de “yeşil dönüşüm” mü gerekiyor?

Bugün anayasal sendikalaşma hakkını patron baskısına karşı korumayan, grevleri “millî güvenlik” gerekçesiyle erteleyen iktidar mı yarın yeşil enerji işçisinin hamisi olacak? Üstelik vaat edilen haklar, yenilenebilir enerji sektörünün işçileri için de bugünden mücadele konusu. Rüzgâr türbini kanatları üreten TPI Kompozit'te işçiler, ABD merkezli ana şirketin iflas süreci ve ardından gelen hisse devri karşısında işlerini ve alacaklarını korumaya çalıştı. Güneş paneli üreten Smart Solar'da ise sendika değiştiren işçilerden 85'i işten çıkarıldı; işçiler sendika seçme özgürlükleri ve işe iade için mücadelelerini sürdürüyor.² Enerjinin rengi yeşile dönerken patronun işçiye muamelesi pek renk değiştirmiyor.

Eylül ayında İstanbul'da düzenlenen “COP31'e Doğru: İklim Finansmanı Politika Diyaloğu”nda bankalar, kamu kurumları, uluslararası kuruluşlar ve şirket temsilcileri buluştu. Gündemde iklim hedeflerinin yatırımlara dönüştürülmesi, finansman risklerinin paylaşılması ve özel sermayenin harekete geçirilmesi vardı.³ İşçiden dönüşüme uyum sağlaması beklenirken sermaye, dönüşümün neresinden nasıl kazanacağını hesaplıyor. Saray rejimi de uluslararası tekellerin enerji, hammadde ve pazar rekabetinden Türkiye'deki büyük sermaye gruplarına yeni fırsatlar yaratmanın peşinde.

Tekelci kapitalizm, yarattığı ekolojik yıkımı yeni bir sermaye birikimi alanına dönüştürmenin de yollarını arıyor.Karbon piyasaları, yeşil finansman, yenilenebilir enerji teknolojileri, kritik mineraller... Efsaneye göre Medusa baktığı her şeyi taşa çevirirdi. Sermaye ise dağda maden, nehirde enerji, ormanda yatırım arazisi, işçinin bedeninde ucuz emek görüyor. İklim krizine bakınca da açılacak yeni piyasaların hesabını yapıyor.

İşte kulağın tersten tutulduğu yer burası. İşçinin bugünkü hakkını güvenceye almayanlar geleceğin “adil geçişini” vaat ediyor. Bir yanda “Daha ucuza çalış, yoksa fabrikayı başka yere taşırım” tehdidi, konkordato ilan eden şirketlerin kapısında alacaklarını bekleyen işçiler... Diğer yanda acele kamulaştırmalarla yatırım alanına çevrilen köylü toprakları, madencilik ve enerji yatırımlarının önünü açan, “Süper Talan Yasası” olarak anılan düzenlemeler.⁴ İşçinin emeği ucuzlatılırken köylünün toprağı da sermayeye açılıyor. Ardından işçi sınıfıyla yaşam alanlarına sahip çıkanların önüne o bildik ikilem konuluyor: “Çevre mi, işçinin ekmeği mi?”

Böylece doğanın korunması köylülerin ve çevrecilerin, geçim mücadelesi ise işçilerin meselesiymiş gibi sunuluyor. İşçiye ekmeğini korumak için doğanın tahribatına razı olması, köylüye toprağını korumak için işçinin işsiz kalmasını göze alması gerektiği söyleniyor. Oysa işçinin geçimini patronun istihdam kararlarına, köylünün toprağını aynı birikim düzeninin yatırım hesaplarına bağımlı kılan kapitalizm, ortak çıkarları birbirine karşıt gösteriyor. İşçinin ekmeğiyle köylünün toprağını karşı karşıya getiren, ikisi üzerinde de söz sahibi olan sermaye.

Üstelik doğanın korunması, işçilerin yalnızca dışarıdan destek vereceği bir mücadele de değil. İşçi sınıfı, doğanın sermaye tarafından dönüştürüldüğü üretimin tam merkezinde bulunuyor. İşçinin çalışma koşullarını belirleyen kararlar, üretimde kullanılan doğal varlıkların nasıl tüketileceğini, ortaya çıkan kirleticilerin nereye ulaşacağını da etkiliyor. İşçinin kendi sağlığını ve çalışma koşullarını savunmasıyla doğanın korunması arasındaki bağ, aynı üretimin içinde kuruluyor. İşçi sınıfının bu tahribatı yaratan koşullara müdahale edebilme gücü de üretim sürecindeki konumundan geliyor.

Bu ilişki kapitalizmle birlikte doğmadı; kapitalizm altında bambaşka bir nitelik kazandı. İnsan, yaşamını sürdürebilmek için doğayla sürekli bir madde ve enerji alışverişi içinde bulunuyor. Toprağı işliyor, maden çıkarıyor, gemi söküyor, enerji üretiyor. Bütün bu ilişkinin temel aracısı emek. İnsan, emek yoluyla doğayı dönüştürürken kendi yaşam koşullarını ve kendisini de dönüştürüyor. Kapitalizmin marifeti, insanın doğayla kurduğu bu yaşamsal bağı yaratmak değil, onu sermayenin birikim zorunluluğuna tabi kılmak oldu.

Bunun yolu üreticileri kendi geçim ve üretim araçlarından koparmaktan geçti. Ortak topraklar çitlendi, köylüler mülksüzleştirildi; bir tarafta toprak ve üretim araçları sermayenin elinde toplanırken diğer tarafta yaşamak için emek gücünü satmak zorunda kalan işçi sınıfı oluştu. Kapitalizm insanı doğadan koparmadı; üreticinin doğayla kurduğu ilişki üzerindeki denetimini elinden aldı. Ancak bu maddi bağ ortadan kalkmadı. Sermaye, işçinin çalışma kapasitesiyle doğanın maddi olanaklarını kendi üretim sürecinde yeniden bir araya getirdi. İşçi toprağı işlemeye, madeni çıkarmaya, çeliği kesmeye devam etti; fakat neyin, nasıl, ne kadar ve kimin için üretileceği üzerindeki karar yetkisi sermayenin elinde toplandı.

Marx'ın kapitalist tarım üzerinden ortaya koyduğu, sonradan metabolik yarılma olarak kavramsallaştırılan çelişki de bu ilişkinin yıkıcı sonuçlarını gösteriyor. Topraktan alınan besin maddeleri kentlerde birikirken toprağa geri dönmüyor, doğal döngüler bozuluyor; aynı kapitalist üretim düzeni işçinin emek gücünü de tüketiyor.⁵ Ancak işçinin sömürülmesiyle doğanın tahribatı birbirinden bağımsız iki sonucun yan yana gelmesinden ibaret değil. Sermaye, işçinin çalışma kapasitesini ve doğanın maddi olanaklarını kendi kârı için aynı üretim sürecinde harekete geçiriyor. İşçinin sömürülmesiyle doğanın tahribatı aynı şey değil; fakat üretimin hızı, kullanılan teknoloji, işbölümü, alınan önlemler ve atıkların nasıl yönetildiği her ikisinin koşullarını da belirliyor. Emekle doğanın farklı biçimlerde tüketilmesi, sermayenin aynı üretim kararlarında birbirine bağlanıyor.

Enerji yeşilleniyor, sömürü yerinde duruyor

Tekelci kapitalizm bu ilişkiyi dünya ölçeğinde genişletiyor. Sermaye daha ucuz emek gücünün, sendikal örgütlenmenin daha zayıf, devlet teşviklerinin daha bol olduğu coğrafyalara yönelirken üretimin tehlikelerini ve ekolojik maliyetlerini de bu coğrafyalara taşıyabiliyor. Emperyalist işbölümünde kimi ülkeler ucuz hammadde ve emek gücü kaynağına, kimileri de kirli üretimin ve atıkların toplandığı alanlara dönüştürülüyor. Jason W. Moore'un kapitalizmin ucuz emek, enerji, hammadde ve gıda arayışı üzerinden tartıştığı birikim mantığı burada somutlaşıyor.⁶ Üretimin maliyetleri ortadan kaldırılmıyor; bunların bir bölümü, sermayenin daha kolay yararlanabildiği emek gücüne ve doğal varlıklara, daha zayıf koruma ve denetim koşullarına sahip coğrafyalara yükleniyor.

Şimdi bu düzenin başına bir de “yeşil” sıfatı ekleniyor. Fosil yakıtlardan çıkış konuşuluyor ama kömür ve petrol sermayesi henüz sahneden çekilmiş değil. Uluslararası Enerji Ajansının 2026 raporuna göre, 2025'te küresel enerji talebi yüzde 1,3 arttı. Güneş enerjisi bu artışın dörtte birinden fazlasını karşılarken petrol, kömür ve doğal gaz talebi de mutlak miktar olarak büyüdü.⁷ Temiz enerji teknolojileri fosil yakıt tüketiminin daha fazla artmasını önlüyor; ancak mevcut üretim düzeninde fosil yatırımlar devam ederken yenilenebilir enerji de sermayeye yeni birikim alanları açıyor. Bir tarafta kömür, petrol ve doğal gazdan vazgeçmeyen tekeller, diğer tarafta güneş, rüzgâr, batarya ve kritik mineral yatırımlarına yönelen aynı sermaye dünyası...

Üstelik güneş panelleriyle bataryalar gökten hazır düşmüyor. Bunların üretimi de madenlere, fabrikalara, enerji altyapılarına ve dünyanın dört bir yanına uzanan hammadde zincirlerine dayanıyor. Latin Amerika'daki lityum sahalarında su kaynakları üzerindeki baskı, Endonezya'daki nikel sanayisinde işçi sağlığı ve çevre sorunları, enerji dönüşümünün de emek ve doğa açısından yeni çelişkiler yaratabildiğini gösteriyor. Enerji teknolojileri değişirken yeni madenler açılıyor, yeni üretim alanları kuruluyor; bu faaliyetlerin yaratacağı toplumsal ve ekolojik maliyetleri kimin üstleneceği yine üretim üzerindeki güç ilişkileriyle belirleniyor. Elbette kömürle güneş enerjisinin çevresel etkileri bir değil; fosil yakıtlardan çıkmak zorundayız. Ancak enerjinin kaynağının değişmesi, o enerjiyi üreten işçinin çalışma koşullarının, doğal varlıklar üzerindeki mülkiyetin ve üretimin kimin çıkarına örgütlendiğinin de değiştiği anlamına gelmiyor. Sermayenin denetimindeki yeşil dönüşüm, emeği ve doğayı ucuzlatan ilişkileri ortadan kaldırmak bir yana, yeni yatırımlar ve üretim zincirleri üzerinden yeniden üretebiliyor.

Nitekim Saray rejiminin “yerli ve millî enerji” söyleminin ardında da bu çelişki var. Güneş panelinin Türkiye'de üretilmesi ya da yerli kömürle elektrik sağlanması, üretimin ve ortaya çıkan servetin halkın denetimine geçtiği anlamına gelmiyor. Teknoloji, finansman ve hammadde zincirlerinde uluslararası sermayeye bağımlılık sürerken devlet teşvikleriyle büyüyen yerli holdingler de emek gücü ve doğal varlıklar üzerindeki denetimlerini genişletiyor. Enerji bağımsızlığı diye sunulan şeyin, patronlar açısından yeni yatırım ve kâr olanaklarına dönüşmesi de bundan.

Doğanın tahribatı fabrikanın dışında başlamıyor

Doğanın tahribatını çoğu zaman kesilen ormanda, kurutulan derede, maden sahasına çevrilen dağda, atıklarla kirlenen denizde, zehirlenen toprakta, havası solunamaz hâle gelen kentlerde görüyoruz. İşçinin sömürüsünü ise ücret bordrosunda, uzayan mesai saatlerinde, ağır çalışma koşullarında... Sanki doğanın meselesi fabrika kapısının dışında, işçinin meselesi de içeride kalıyormuş gibi. Oysa kapitalist üretim bu sınırı hiç de öyle titizlikle korumuyor.

Dökümhanede işçi metal dumanlarını ve tozu solurken aynı üretimin atıklarının nasıl toplandığı, nerede depolandığı çevrede yaşayan halkın sağlığını da ilgilendiriyor. Madende cevherin çıkarılması ve işlenmesi, işçinin maruz kaldığı tehlikelerle toprağın ve suyun tahribatını aynı faaliyetlerde buluşturuyor. Rafineride, petrokimya tesisinde, tersanede üretimin hızlandırılması, bakım ve güvenlik önlemlerinden tasarruf edilmesi yalnızca iş cinayeti riskini artırmıyor; kirleticilerin oluşumunu, nasıl kontrol edildiğini ve çevreye ulaşma ihtimalini de etkiliyor. İşçi sağlığıyla çevrenin korunması ayrı mevzuatların, ayrı denetimlerin konusu olabilir; ancak her ikisini ilgilendiren kararlar çoğu zaman aynı üretim sürecinde alınıyor.

Üstelik doğa sermayeye yalnızca hammadde sağlamıyor. Fabrikanın bacasından çıkan kirleticileri hava dağıtıyor, üretimin atıklarını su taşıyor, toprak ve kıyı bunları biriktiriyor. Ama bütün bunlar doğada öylece kaybolmuyor. Sermaye, havanın, suyun ve toprağın bu kapasitelerini çoğu zaman bedelini ödemediği bir üretim altyapısı gibi kullanıyor. Atıkların güvenli biçimde uzaklaştırılmasına, kirleticilerin tutulmasına, işçinin sağlığını koruyacak önlemlere ayrılmayan kaynaklar patronun maliyetini azaltırken, ortaya çıkan zarar işçinin bedeninde ve çevrenin maddi koşullarında birikiyor. 

Aynı üretimin zararları, ayrı mücadeleler: Nasıl birleşecek?

Emekle doğanın aynı üretim sürecinde tahrip edilmesi, bunlara karşı mücadelelerin de kendiliğinden birleştiği anlamına gelmiyor. Aynı üretimin içinden çıkan zararlar, ayrı örgütlenmelerin, ayrı taleplerin, ayrı eylemlerin konusu oluyor.

2022'de Aliağa gemi söküm işçileri düşük ücretlere ve ağır çalışma koşullarına karşı başlattıkları iş bırakma eylemini 22 firmaya yayarak on bir gün sürdürdü. Aynı yıl, tehlikeli maddeler içerdiği gerekçesiyle São Paulo uçak gemisinin Aliağa'da sökülmesine karşı protestolar düzenlendi. Fakat gemi söküm işçileri bu protestoların görünür, örgütlü bir parçası olamadı.⁹ Bir tarafta üretimi durdurarak patrona karşı mücadele eden işçiler, diğer tarafta aynı sektörün yarattığı ekolojik tehlikelere itiraz eden çevre hareketi vardı. Üretimde birbirine bağlı olan emek ve doğanın tahribatı, mücadelede birbirinden ayrı kalmıştı.

Elbette, bunun çeşitli nedenleri var. Ancak işten atılma korkusu, borç ve kira yükü, sendikasızlık, patronların hemşerilik bağları üzerinden kurduğu baskı yalnızca işçilerin itirazını zorlaştırmıyor. Sermaye, işçinin emek gücünü ve doğanın maddi olanaklarını aynı üretim sürecinde tüketirken, bu ilişkinin sürekliliğini sağlamak için işçilerin üretim üzerindeki söz ve denetim gücünü de sınırlamak zorunda. Çünkü işçinin çalışma temposuna, güvenlik önlemlerine ve gerektiğinde üretimin durdurulmasına müdahale etmesi, doğanın nasıl ve hangi koşullarda kullanıldığına da müdahale edebilmesinin önünü açıyor. Dolayısıyla işçi üzerindeki denetim, yalnızca emek sömürüsünü değil, doğa üzerindeki sermaye tahakkümünü de sürdürmenin araçlarından biri hâline geliyor. O halde, emek süreci üzerindeki denetime müdahale edebilen işçi, o üretimin çevresine verdiği zararın koşullarını da değiştirebilecek bir güç kazanıyor.

Birleşik Metal-İş'in Türk Tabipleri Birliğiyle birlikte aşırı sıcaklarda çalışmaya karşı yürüttüğü mücadele bu ilişkinin başka bir yönünü gösteriyor.¹⁰ İklim krizinin büyüttüğü sıcaklıklar, fabrikadaki fırınlarla, makinelerle, yetersiz havalandırmayla ve ağır üretim temposuyla birleşiyor. İşçilerin serinleme molaları, çalışma sürelerinin düzenlenmesi ve sağlığı tehdit eden koşullarda işi durdurabilme talepleri, iklim krizinin sonuçlarına karşı korunmanın da işin nasıl örgütlendiğiyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Burada ekolojik krizin sonuçları çalışma koşullarını ağırlaştırıyor; işçinin bu sonuçlara karşı korunması ise üretim ve denetimde söz söyleme gücüne bağlı.

Bu ilişkinin işyeri sınırlarını nasıl aştığını görmek için birkaç sanayi havzasına bakmak yeterli.

TÜPRAŞ’ın dört rafinerisinde operatör sayılarının azaltılması ve uzman teknik personelin yaptığı gaz ölçümlerinin ünite operatörlerine devredilmesi gündemde.¹¹ Ancak yüksek riskli bir rafineride artan iş yükünün, eksik ölçümün veya geciken müdahalenin bedeli yalnızca o vardiyada çalışan işçilere çıkmayabilir. Olası büyük bir patlama, yangın ya da tehlikeli madde salımı, çevredeki yerleşimleri de tehdit edecek. İzmit'te ya da Aliağa'da rafineri işçisinin güvenli çalışma koşulları için verdiği mücadele, bütün bir bölgenin halkının can güvenliğiyle de ilgili.

Ankara Sincan'daki Erkunt Sanayi'de yaşananlar da benzer bir bağı açığa çıkarıyor. İşçiler dökümhanedeki tozdan ve çalışma koşullarından şikâyet ederken fabrika sahasında yaklaşık 17 bin ton döküm kumu atığının koruyucu önlem alınmadan açıkta depolandığı resmî denetimle tespit edildi. İşçilerin sağlık taraması ve güvenli çalışma koşulları talepleriyle çevrede yaşayanların atıkların güvenli biçimde kaldırılması ve olası çevresel etkilerin araştırılması talepleri aynı fabrikanın çevresinde buluştu.

Aliağa'da asbest içerebilen gemileri söken işçinin karşılaştığı tehlikeler de söküm sahasının kapısında bitmiyor. Gerekli önlemler alınmadığında açığa çıkan liflerin ve diğer kirleticilerin çevreye taşınması, bölgede yaşayanlar için de maruziyet riski yaratabiliyor. İşçinin hangi gemiyi, hangi koşullarda sökeceği, tehlikeli maddelerin ne zaman temizleneceği ve işin hangi koşullarda durdurulacağı; Aliağa halkının temiz hava ve sağlıklı çevre hakkı, aynı üretim kararlarında birbirine bağlanıyor.

TÜPRAŞ işçisinin personel azaltılmasına itirazı, Erkunt işçisinin sağlıklı çalışma koşulları talebi, Dilovası halkının temiz hava mücadelesi ve Aliağa gemi söküm işçisinin güvenli kesim isteği birbirinin aynı değil. Fakat hepsi, üretimin koşullarına ilişkin kararların sermayenin elinde toplandığı, sonuçlarının ise işçilerin bedeninden bütün bir bölgenin yaşamına uzandığı bir düzenin farklı yönlerini gösteriyor. İşçinin ücret, istihdam ve iş güvenliği mücadelesi, üretimin nasıl yapıldığına müdahale ettiği ölçüde yalnızca kendi çalışma koşullarını değil, çevresindeki insanların yaşam koşullarını da değiştirebilecek bir güç taşıyor.

Bu nedenle birleşik mücadele, işçilerle çevrecilerin birbirlerinin eylemlerine destek vermesinden ibaret kalamaz. İşçiler, çalıştığı fabrikanın mahalleye, suya, toprağa verdiği zararı da mücadelesinin konusu hâline getirebilmeli. Mahallesinin havasını savunanlar da yalnızca bacadan çıkan dumana değil, o bacanın altında çalışan işçinin ücretine, güvencesine, sendikasına ve gerektiğinde üretimi durdurabilme hakkına sahip çıkmalı. İşçinin ekmeğiyle doğanın korunmasını birbirine karşıt gösteren düzene karşı, ikisini birlikte savunabilecek bir örgütlü güç gerekiyor.

COP31'e giderken Aliağa'da, Gebze'de, Dilovası'nda, Sincan'da işçilerin örgütlenmesi yalnızca daha yüksek ücret ve daha iyi çalışma koşulları için değil, bu sanayi havzalarında yaşayan herkesin sağlığı ve geleceği açısından da belirleyici. Sermaye, emek gücüyle doğanın maddi olanaklarını aynı üretim sürecinde kendi kârı için harekete geçiriyor. Bu ilişkinin sürekliliğini sağlamak için emek üzerindeki denetimini de kullanıyor. Dolayısıyla işçi sınıfının üretimden gelen örgütlü gücüyle köylülerin ve emekçi halkın yaşam alanlarını savunma mücadelesinin birleşmesi, yalnızca ortak zararlara karşı dayanışma değil, o zararların üretildiği koşulları değiştirebilme meselesi.

COP31 salonlarında iklim krizinin finansmanı ve yeni yatırım fırsatları konuşulurken, fabrikalarda, madenlerde ve tersanelerde çalışanların kendi koşullarını değiştirmek için yürüttüğü mücadele, bütün bir toplumun yaşam koşullarını değiştirebilecek bir gücün de kaynağı. Doğasına sahip çıkmak işçi sınıfının üstleneceği fazladan bir sorumluluk değil; kendi emeği ve yaşamı üzerindeki sermaye egemenliğine karşı mücadelesinin ayrılmaz bir parçası. Ve bu, sadece sermayenin verdiği zararı onarmak değil; o zararın nasıl üretildiğine müdahale etmek, emeğin ve yaşamın geleceğini belirleyen üretim kararlarını sermayenin elinden almaktır.

[1] T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Orta Vadeli Program (2027–2029), 6 Eylül 2026. 

[2] Petrol-İş Sendikası, “TPI İşçisinin Haklarının ve Sürecin Takipçisiyiz”, 13 Kasım 2025. Evrensel, “Smart Solar İşçilerinden Meclis'te Çağrı: 85 İşçi İşe Geri Alınsın, Sendikal Özgürlüğümüz Tanınsın”, 22 Ekim 2026. 

[3] Birleşmiş Milletler Türkiye, “COP31'e Doğru: İklim Finansmanı İstanbul'da Masaya Yatırıldı”, 5 Eylül 2026. 

[4] 7554 sayılı Kanun, Resmî Gazete, 24 Temmuz 2025. Akbelen'deki acele kamulaştırmalar için Evrensel, 17 Ekim 2026. 

[5] Karl Marx, Capital, Volume I, Penguin, 1976, s. 283, 637–638; John Bellamy Foster, “Marx's Theory of Metabolic Rift: Classical Foundations for Environmental Sociology”, American Journal of Sociology, 105(2), 1999. 

[6] Jason W. Moore, Capitalism in the Web of Life: Ecology and the Accumulation of Capital, Verso, 2015.

[7] International Energy Agency, Global Energy Review 2026, “Key Findings”. 

[9] Medyascope, “İzmir-Aliağa'da Gemi Söküm İşçileri 11 Gündür Sürdürdükleri Eylemi Talepleri Karşılanmadan Bitirdi”, 23 Şubat 2022.  ; bianet, “São Paulo'ya Karşı Miting: Aliağa Dünyanın Çöplüğü Değildir”, 5 Ağustos 2022. 

[10] Türk Tabipleri Birliği ve Birleşik Metal-İş, “Sıcakta Çalışmaya Karşı Yasal Düzenleme Talebi ve Önerileri”, Ağustos 2026. 

[11] TÜPRAŞ'taki norm kadro uygulaması ve gaz ölçümü görevlerine ilişkin işçi itirazları için Evrensel, “EMEP Milletvekili İskender Bayhan: TÜPRAŞ'ta Norm Kadro Hamlesi, İşçi Sağlığını Tehlikeye Atıyor”, 2025. 

Evrensel Gazetesi ‘Forum’ sayfalarında yayımlanan yazılar, yazarların kişisel görüşleridir. Kurumumuzun resmi görüşünü yansıtmaz.