Temiz Avrupa’nın kirli faturası

Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakat’ını duyunca aklınıza muhtemelen rüzgar türbinleri, elektrikli arabalar, güneşli bir gelecek gelir. Peki o temizliğin faturası kime kesiliyor, hiç düşündünüz mü? Cevap bizim kıyılarımızda, hurda yığınlarımızda, fabrika bacalarımızda.

Mantık basit. Avrupa’da karbon yoğun üretim pahalılaştı. Karbon bedeli, sıkı kurallar, yüksek enerji faturası derken çimento ya da çelik üretmek eskisi kadar kârlı değil. Üretici de üretimi kısıp açığı dışarıdan kapatıyor. Kağıt üzerinde Avrupa’nın emisyonu düşüyor ama emisyon yok olmuyor, sadece başka bir ülkenin bacasından çıkıyor. O ülkelerden biri de Türkiye.

Rakamlar bunu net gösteriyor. AB’nin ham çelik üretimi 2008’de 185 milyon tonken yüzde 31’lik düşüş ile 2025’te 127 milyon tona indi. Aynı dönemde AB’nin Türkiye’den aldığı çelik yüzde 125 artış ile 2.13 milyon tondan 4.81 milyon tona çıktı. Diğer ülkelerden yapılan ithalat ise neredeyse yerinde saydı. Çimentoda tablo daha çarpıcı. Avrupa’nın klinker ithalatı 2018’deki dip noktasından sonra fırladı ve bugün Avrupa’nın dış alımının yüzde 44.4’ü Türkiye’den geliyor. İkinci sıradaki Ukrayna’nın ise yaklaşık üç katı.

Bir de çöp var. Çin 2018’de plastik atık ithalatını yasaklayınca Avrupa’nın çöpü yeni adres aradı, bulduğu adres yine biz olduk. AB’den Türkiye’ye giden atık 2004’te 4.4 milyon tondu. 2021’de 14.5 milyon tonla zirve yaptı. Bunun 10.6 milyon tonu demir-çelik hurdası, 861 bin tonu plastik ve kauçuk. Türkiye 2023’te dünyada en çok plastik atık alan dördüncü ülke oldu ve o atığın yüzde 93’ü başka zengin ülkelerden geldi. 2024’te ise 12.2 milyon ton seviyesinde. Peki bu süreçte karşı yönde ne gidiyor? 2024’te Türkiye’den AB’ye 854 bin ton atık ve ikincil ham madde gitti, çoğu temiz, işe yarar mineral ve değerli metal. Yani bize 12 milyon ton, onlara 854 bin ton. Bu ticaretin adı “döngüsel ekonomi” olunca daha şık duruyor.

Aliağa’ya gelince, orada iş daha da ağırlaşıyor. Avrupa’nın filosu dünya gemilerinin yüzde 35’ine sahip olmasına rağmen sökümün sadece yüzde 1’i Avrupa’da yapılıyor. Gerisi, içi asbestle ve ağır metalle dolu halde Aliağa gibi yerlerde sökülüyor. Aliağa’da sökülen gemilerin yılda ortalama yüzde 35 ila 45’i AB bağlantılı. Avrupa kendi limanında bir gemi söktüğünde Aliağa’ya yaklaşık 4.5 gemi gönderiyor. Armatörler yasakları aşmak için gemileri Panama, Marshall Adaları gibi “kolaylık bayrakları” altına alıyor, böylece Avrupa’nın zehirli atık yasağı da dolanıyor. Bedelini işçi ödüyor. Yaklaşık 1500 kişinin çalıştığı bu sektörde 2013-2022 arasında en az 97 işçi hayatını kaybetti. Ölüm oranı Türkiye ortalamasının otuz katı. Bölgedeki toz ve arsenik düzeyleri Dünya Sağlık Örgütü sınırlarını aşıyor. Sökülen çelik ise dönüp Avrupa’nın “temiz” çelik sanayisine ucuz ham madde olarak giriyor.

Avrupa’nın bize bıraktığı tek şey atık ve kirli üretim de değil. “Yeşil” etiketli parayla da geliyor. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankasının finanse ettiği projelere bakın: Kayseri’de siyanür sızıntısı ve işçi zehirlenmesiyle anılan altın madeni, Kaz Dağları ve İvrindi’deki siyanürlü maden, Ege’de zeytin ve incir bahçelerini zehirleyen jeotermal santraller, İstanbul’un Kuzey Ormanları’nı bölen otoyol. Hepsinin karşısında direnen bir köy, bir mahalle kültürü var.

Bu hikayede Avrupa’yı tek suçlu ilan etmek kolay olurdu. Bu kirli işin içinde bizim sermayemizin de parmağı var. Plastik atık ithalatı 2021’de yasaklanmasına rağmen sanayinin baskısıyla bir hafta içinde geri alındı. Çevre felaketini istihdam ve büyüme diye pazarlayan hep biz olduk. Avrupa’nın karbon sınır vergisi bu yıl tam uygulamaya geçti ve bize iki kat vuruyor. Kirli üretimi biz yapıyoruz, ardından o üretimin karbon maliyetini de biz ödüyoruz.

Peki çözüm ne? “Daha çok yeşil teknoloji” cevabı yetmiyor, çünkü teknoloji de çelik, çimento ve maden istiyor, yani yine kirli bir yer, yine bir “biz”. Bu yüzden bence esas soru şu: Neyi, kim için, kimin pahasına üretiyoruz? Lüks tüketimi, silahlanmayı, reklamı kısıp toplu ulaşıma, sağlığa kaynak ayırmak gibi bir küçülme tartışmasını ciddiye almak gerek. Enerji ve sanayi; işçilerin, yerel halkın ve kamunun söz sahibi olduğu bir planla yönetilmeli. Sonuçta “temiz” olmak coğrafyaya göre değişen bir ayrıcalık gibi duruyor. Biri temiz kalsın diye bir başkasının havası, suyu, yaşamı kirleniyor. Bu düzen değişmeden yeşil dönüşüm, kirliliği yer değiştirmekten öteye geçmeyecek.

Furkan İncedayı, “Yeşil Mutabakatın Gölgesinde: Türkiye Ekseninde Ekolojik Eşitsiz Mübadele ve ‘Kirli’ Sermaye Birikimi”, Praksis, sayı 72, s. 93-121.

Evrensel Gazetesi ‘Forum’ sayfalarında yayımlanan yazılar, yazarların kişisel görüşleridir. Kurumumuzun resmi görüşünü yansıtmaz.