Lula’nın Flávio Bolsonaro’ya karşı kazandığı zafer Brezilya’nın ötesinde neden önemli?

Lula’nın 25 Ekim’de Brezilya’da yapılan ikinci tur seçimlerinde Flávio Bolsonaro’yu yenmesi sadece Brezilya’ya özgü bir olay değildi. Bu, bölgesel öneme sahip bir olaydı. Eski Cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu Flávio Bolsonaro, ilk turda yaklaşık yüzde 47 oy alarak Lula’nın yüzde 45’lik oy oranının önünde yer almıştı. İkinci turda Lula, yüzde 51.79’a karşı yüzde 48.21’lik bir oy oranıyla kazandı; bu, yaklaşık dört puanlık bir tersine dönüş oldu ve Lula’ya dördüncü dönemini garantiledi. Rakibi Jair Bolsonaro değildi -eski cumhurbaşkanı ev hapsinde ve seçimlere katılma hakkı elinden alınmıştı- ancak vergi indirimleri, harcama kesintileri ve sert bir güvenlik gündemiyle kampanya yürüten oğlu ve siyasi varisiydi.

Bununla birlikte Bolsonaro ailesi, Arjantin’den Javier Milei, El Salvador’dan Nayib Bukele, Şili’den José Antonio Kast ve Peru’dan Keiko Fujimori’nin de aralarında bulunduğu daha geniş bir bölgesel aşırı sağ ağın parçası olmaya devam ediyor. Lula’nın zaferi, ekonomik bağımlılığın sınırları içinde bile olsa, bölgenin egemenlik alanını korumasına yardımcı oluyor. Brezilya, Latin Amerika’nın en büyük ülkesidir ve bölgenin nüfusunun, topraklarının ve ekonomik üretiminin yaklaşık üçte birini barındırır. Ayrıca, dünyanın en önemli biyolojik çeşitlilik rezervlerinden biri olan Amazon’un en büyük kısmına da sahiptir. Brezilya yeniden Bolsonaro hanedanının eline geçseydi, tüm bölge ABD’nin çıkarlarına daha sıkı bir şekilde tabi olacaktı.

Ulusal bağlam çok önemlidir. Lula şu anda üçüncü görev süresini tamamlamaktadır. İlk iki döneminden (2003-2010) sonra, yerine bakanlarından biri olan Dilma Rousseff geçti. Rousseff’in ikinci görev süresi, destekçileri ve Latin Amerika solunun büyük bir kısmı tarafından siyasi darbe olarak nitelendirilen bir görevden alma süreciyle yarıda kesildi. Brezilya Yüksek Mahkemesinin bu süreci anayasal bulmasıyla bu niteleme hâlâ tartışmalı bir konu. Merkez sağ politikacı olan Başkan Yardımcısı Michel Temer görevi devraldı. Bir sonraki seçimde Jair Bolsonaro, PT’den Fernando Haddad’ı yendi; Lula hapisteydi ve aday olamadı. Lula 2023’te yeniden göreve döndü ve 2026’da Jair Bolsonaro’nun oğlunu yendi.

Lula, klasik anlamda bir Marksist değil. Siyasi kariyeri, sendika liderliği ve sendikalar federasyonundan, ayrıca Brezilya’daki askeri diktatörlüğe karşı sol muhalefetten doğdu. 1984’ten itibaren cumhuriyetin yeniden kurulmasıyla birlikte, ekonomiyi ve toplumu dönüştürmek amacıyla bir siyasi cepheye liderlik etmiş ve 1989’dan itibaren yedi seçimde yarıştı. İlk görev süresi, umut verici bir dönüşüm planıyla 2003’te başladı. Onun yöntemi, devrimci bir kopuş değil, müzakere ve koalisyon kurmak oldu. Bu da hem başarılarını hem de mevcut görev süresinin sınırlarını açıklamaya yardımcı oluyor. 2003’teki zafer konuşmasında, muhafazakar kongre ile çalışacağına söz verdi ve “Brezilya kimsenin arka bahçesi değildir” diye vurguladı.

İlk seçimi münferit bir olay değildi. 1998’de Hugo Chávez, Şili’de Salvador Allende’nin seçilmesinden 28 yıl sonra, bölgedeki bir sosyalizm denemesi olan Venezuela’nın Bolivarcı Devrimi’nin başına geçti. Allende, 1973’te bir askeri darbeyle devrilmeden önce, sosyalist bir dönüşüm gerçekleştirmek üzere yetki verilen ilk cumhurbaşkanıydı. Aynı doğrultuda, Şili’de Ricardo Lagos (2000), Brezilya’da Lula (2002), Arjantin’de Néstor Kirchner (2003), Uruguay’da Tabaré Vázquez (2004), Bolivya’da Evo Morales (2005), Honduras’ta Manuel Zelaya (2005), Ekvador’da Rafael Correa (2006), Şili’de Michelle Bachelet (2006), Nikaragua’da Daniel Ortega (2006), Arjantin’de Cristina Kirchner (2007), Paraguay’da Fernando Lugo (2008) ve El Salvador’da Mauricio Funes (2009) gibi isimler de seçildi. Bu, Latin Amerika’daki Pembe Dalga’ydı.

“Pembe Dalga”, yapılandırılmış bir dönüşüm süreci değildi. Siyasi ekonomisi “Neogelişimcilik” olarak adlandırılıyordu. Bu, on yıllık neoliberal politikaların ardından temel ekonomik yapıyı büyük ölçüde olduğu gibi bırakan, devlet öncülüğünde bir kalkınma modeliydi. Brezilya’da bu, endüstriyel ve sosyal politikalara doğru bir kayma anlamına geliyordu. Ancak, temel siyasi ekonomi ve serbest ticaret büyük ölçüde aynı kaldı.

 

Niemeyer Almeida Filho, Brezilya Politik Ekonomi Derneğinin eski başkanıdır. Brezilya’nın Minas Gerais eyaletindeki Uberlândia Federal Üniversitesine bağlı Ekonomi ve Uluslararası İlişkiler Enstitüsünde tam zamanlı profesör (emekli) olarak görev yapmaktadır. Ayrıca, Latin Amerika Politik Ekonomi ve Eleştirel Düşünce Derneğinin Brezilya Şubesinin Başkanı ve Şanghay Finans ve Ekonomi Üniversitesi Marksizm Fakültesinde misafir araştırmacıdır.

---

Evrensel Gazetesi ‘Forum’ sayfalarında yayımlanan yazılar, yazarların kişisel görüşleridir. Kurumumuzun resmi görüşünü yansıtmaz.