Çiğdem Mater’le Tuhaf, Saçma, Neyse’yi konuştuk: 'Otoritenin en başa çıkamadığı şey kahkaha'

Sinemacı ve gazeteci Çiğdem Mater, Gezi Davası’nda, çekmediği bir belgesel ve katılmadığı bir toplantı gerekçe gösterilerek 18 yıl hapis cezasına mahkum edildi. Nisan 2022’den bu yana cezaevinde bulunan Mater, "Tuhaf, Saçma, Neyse" adlı kitabında içeriden dışarıya bakarken yalnızca mahpusluk deneyimini değil, özgürlüğün gündelik hayattaki anlamını da anlatıyor. Bir avlunun 38 adımı, toprağa basmak, kitap okumak, arkadaşlarla gülmek…

Dışarıdayken üzerinde durmadığımız şeyler, içeride hayatın kendisine dönüşüyor. Mater’in anlatısında mizah yaşananları hafifletmiyor; bütün ağırlığıyla görünür kılıyor. Onunla kitabını, içeride geçen zamanı ve özgürlüğün anlamını konuştuk.

"Yazmak benim için unutmamanın, kayda geçmenin yolu"

Kitabınızda cezaevindeki yaşamınızı anlatırken yalnızca kişisel deneyiminizi aktarmıyor, okura düşünmesi için de alan bırakıyorsunuz. Yaşadıklarınızı yazıya dönüştürmek, sizin için olup biteni anlamlandırmanın bir yolu mu? Yazmak, mücadele etmenin başka bir biçimine dönüşüyor mu, dönüştü mü?

“İçeriyi” anlatmanın zorluğunu sanırım 2022 Nisan’ında tutuklanır tutuklanmaz anladım. Hapishanelerin kapılarını, görüşlerini bilen, 80’lerde henüz çocukken Mamak kapısında epey vakit geçirmiş, sonrasında da mebzul miktarda arkadaşının hapishane maceralarını takip etmiş biriyim, hani sorsanız “Türkiye’deki hapishane deneyimini biliyorum” derdim. Yok, bilmiyormuşum, hatta en ufak bir fikrim yokmuş. Yaşayarak öğrendim, bunu da elimden geldiğince anlatmaya gayret ettim, ediyorum. “Okura düşünmesi için alan bırakıyorsunuz” demişsiniz, bu hiç düşünerek yaptığım bir şey değil. Ben konuştuğum gibi yazan biriyim, süslemelerden, kelime oyunlarından, yazarken matematik hesaplardan hoşlanmam, hamasetten hem çok sıkılırım hem de imtina ederim. Bu “alan bırakma” üzerine düşününce, o “sohbet eder gibi yazma” duygusundan kaynaklanabileceğini düşündüm, yazmak benim için unutmamanın, kayda geçmenin yolu. Mücadelenin, benim özelimde, bir yolu mu emin değilim ama hafızayı oluşturmak açısından yazmak çok iyi geliyor. Hafıza her ne kadar öznel bir şey olsa da, pek çok hafızanın birleşiminin dev bir mücadele ekseni yarattığına eminim, hatırlamanın bugünü anlamak için çok kıymetli olduğunu düşünüyorum. Yarın da, bugünü anlamak için bugünün “içerisi”ne bakan metinler kaynak olacak. Bugünün “içerisi”ni ne yazık ki pek çok insan, farklı farklı hapishanelerden anlatıyor, anlatmak zorunda kalıyor, "Tuhaf, Saçma, Neyse..." de benim bu “hafıza”ya katkım oldu.

"Tuhaflıkları ve saçmalıkları kaydetmek mühim"

Kitabınıza adını veren “Tuhaf, Saçma, Neyse” sözcükleri, yaşadıklarınızı anlamlandırma biçiminizi de tarif ediyor. Özellikle “neyse” sözcüğünü bir nefes alma, kendinize alan açma biçimi olarak kullanıyorsunuz. İnsan bazen değiştiremediği bir şeyle arasına mesafe koymak için mi “neyse” der? Bu üç sözcük cezaevinde sizin için başka anlamlar kazandı mı?

Hapishane öncesi hayatımda “tuhaf” ve “saçma” ne kadar gündelik dilimde vardı, bilmiyorum. Ama bunca “neyse” lügatime kesinlikle “içeri”de girdi, ondan eminim. “Neyse” demeyen, hemen hiçbir şeye boş vermeyen biriydim, hâlâ da öyleyim bir yandan ama evet, iradenizin zapturapt altına alınmaya çalışıldığı ve buna karşı mücadele ettiğiniz bir yerde, her şey tuhaf ve saçmayken, “neyse” diyorsunuz, salıyorsunuz, “amaaan, bununla mı uğraşacağım” diyorsunuz, kendinizi okumaya, yazmaya, kâğıda kaleme, kitaba veriyorsunuz, meraklarınızı gidermeye girişiyorsunuz, en azından benim deneyimim böyle. Tuhaf ve saçma bulduğum her şeyi kaydetmeye devam ediyorum, çünkü komik. Gülmek, kahkaha etmek insana içeride de, tıpkı dışarıda olduğu gibi, çok iyi geliyor, o yüzden tuhaflıkları ve saçmalıkları kaydetmek mühim.

"Gülmek direnişin bir parçası"

Kitapta mizah ile acı, öfke ile neşe yan yana duruyor. Özellikle böylesine ağır bir deneyimi anlatırken mizahı korumak sizin için nasıl bir anlam taşıyor? Yazarken kendinizi tuttuğunuz, bazı şeyleri açıkça söylemekten kaçındığınız oldu mu; yoksa anlatımınızın sınırlarını başka türlü mü belirliyorsunuz?

Mizahla acı, öfkeyle neşe, bu tespite BAYILDIM! Çünkü bunlar tam da benim dört küsur yılım. Mizahı korumak için özel bir çabam yok, dışarıda nasılsam, içeride de öyleyim aslında. Neşem de, öfkem de dışarıda ya da içeride farklı değil. Hapishane maltasında ya da avukat odasında veya görüşte nasıl konuşuyorsam, ne anlatıyorsam, yazarken de onları anlatıyorum. Dilimdeki neşenin ve mizahın, öfkemi perdeleme tehlikesinden içten içe endişeleniyordum, sorunuzdan öyle olmadığını görünce, rahatladım. Çünkü tabii ki öfkeliyim hem de çok! Ama neşenin gücüne çok inanıyorum. Canım Hannah Arendt otoritenin en başa çıkamadığı şeyin kahkaha olduğunu söylüyor, bence çok haklı. Bu arada hapishanelerdeki neşe ve komik anlar 1800’lerden itibaren hapishane yazınında var, Dostoyevski’den Oscar Wilde’a, Rosa Luxemburg’a, Gramsci’ye, Nâzım Hikmet’e, Kemal Tahir’e hepsinin hatıratlarında inanılmaz tuhaflıklar, saçmalıklar ve komiklikler var. Yaşanan onca ağır ve vahşi “anlar”a rağmen, Auschwitz’den de, gulaglar’dan da, 70’ler, 80’ler, 90’lar Türkiye hapishanelerinden de neşenin duvarları çatlatarak sızdığını okuyorsunuz kitaplarda, gülmek direnişin bir parçası çünkü, hem de bence, mühim bir parçası.

Yazarken kendinizi tuttuğunuz oldu mu demişsiniz, bu iyi mi kötü mü bilmiyorum ama ben konuşurken de, yazarken de ne yazık ki ya da ne güzel ki kendini hiç tutabilen biri değilim, söylemekten/yazmaktan kaçındığım herhangi bir şey olmadı, hayır ama o “kaçınmadıklarımın” hepsi insan içine çıkmadı henüz onlarca defterde beklemekte.

Cezaevinde yazmakla dışarıda yazmak arasında nasıl bir fark var? Mekânın, zamanın ve gündelik hayatın kısıtlanması yazının biçimini, ritmini ya da düşüncenin yönünü değiştiriyor mu? İçeride yazılan bir metin, yazarının niyetinden bağımsız olarak özgürlük ve iktidar meseleleriyle ilişki kurmak zorunda mı?

Öncelikle bilgisayara ya da benzeri teknolojik aletlere erişimi olmayan herhangi bir yerde, sadece kalem kâğıtla yazmak teknik olarak çok zor. Kâğıt kalemle kalakaldığım andan itibaren teknoloji öncesi dönemde herhangi bir şey yazan herkese hayranlığım gittikçe arttı. Daktilo ve bilgisayarla büyümüş bir kuşağın mensubu olarak, her ne kadar defteri, kâğıdı hiç bırakmamış olsam da, elle yazmak başka bir mücadele. Kurgulayabilmek gerçekten zor iş kafanızdaki fikirleri. Öte yandan, pek çok sevgili yazarım teknolojiye rağmen elle yazmaya devam etmişler, ediyorlar. Paul Auster’den Toni Morrison’a, uzun uzun kalem kâğıtla yazmanın şahane taraflarını anlatıyorlar kendi yazı yolculuklarında. Ben kendi yolculuğumda, elimin zihnime yetişemediği anlarda kendi stenomu yarattım mesela, bu da eğlenceli bir süreç. Yazdıklarımın ritmini ya da düşüncenin yönünü şartlar değiştiriyor mu, bilmiyorum ama bence hemen her metin özgürlük ve iktidar meseleleriyle müspet ya da menfi ilişki kuruyor, içeride ya da dışarıda fark etmiyor, sonuçta kişisel olan politiktir, arkadaşınıza yazdığınız mektupta da yazılan dilekçede de özgürlük ve iktidar meseleleri mevcut. Öte yandan, yazanın kastı o olmasa da içeriden “çıkan” her metnin siyasi bir önkabulle okunduğunun da farkındayım, bu önkabul zaman zaman çok kıymetli metinlerin sadece “içeride” yazıldıkları için iltifat görmelerine neden oluyor, bazen tersi de yaşanıyor tabii, bu kısma üzülüyorum, “içeriden” gelenin gerektiğince övülmesinin ya da yerilmesinin önünde engeller oluşturuyor bu ön kabuller.

"Zihnimi açan yazar arkadaşlarım her mevsim değişiyor"

Kitapta okuduklarınızın, dışarıda olup bitenleri takip etme biçiminizin ve gözlemlerinizin önemli bir yeri var. Cezaevinde kitaplara erişmek ve okumayı sürdürmek her zaman kolay değil. Şu sıralar neler okuyorsunuz? Okuduklarınızdan hangileri dünyaya bakışınızı değiştirdi ya da yazdıklarınıza doğrudan yansıdı?

Her ne kadar hapishaneler tarihindeki kitapsızlıkla kıyas kabil olmasa da, kitaba erişim zaman zaman mesele. Ben kitaplarla konuşan, sayfalara yazan, çizen, notlar alan biriyim, okuduğum kitabı okumak zordur, kitaplarım elimin altında olsun isterim, tabii ki bu imkândan mahrumum, okudukça, hoop, dışarı, ki yerine yenileri gelsin. Tutukluluğumun ilk gününde kendime uzunca bir okuma listesi yapmıştım, bize ayrılan süre uzadıkça, listelerim de uzadı, çeşitlendi, kafamda bir sürü okuma listem var, bir kurmaca, bir kurmaca dışı ritmiyle okuyorum, aşırı meraktan mustarip olduğumdan, eh, vaktim de var, eklektik listelerle durmadan okuyorum. Masa başında, elimde kalem, yanda defter okuduğum kitaplar başka, avluda yürürken okuduğum kitaplar başka, kalem kâğıt gerektirmeyen “hafif” kitaplarla yürüyorum.

Şu an masamdakileri söyleyeyim de, ne tuhaf listelerim olabileceğini hayal edin. John Steinbeck’in 1947’de Robert Capa’yla birlikte yaptığı Sovyetler gezisinin kitabı "Rusya Günlüğü" (çok uzun zamandır bunca mizahi bir kitap okumamıştım, gerçekten muazzam), Arda Ekşigil’in “keşke memlekette böyle mikro tarih hikâyeleri daha çok olsa” diye imrenerek okuduğum kitabı Mehmet Mithat Bey’in "Münasebetsiz Tarihi", sevgilim Shirley Jackson’un "Piyango ve Diğer Öyküler"i, Tarık Ziya Ekinci’nin seçme yazılarından oluşan "Kürtler, Demokrasi, Sol"u, Bülent Bilmez ve Cemal Taş’tan "Dersim Kırımı Envanteri", yakın zamanda ölen ve son kitabının ölümünden sonra yayımlanmasını vasiyet eden Dag Solstad’ın son kitabı "Nihayet Mutluluk". Aslında, ben hapisteyken ölen sevgili yazarlarımın son kitaplarını okumamaya, “acil durum” için saklamaya karar vermiştim ama Solstad’da dayanamadım, okuyacağım, Paul Auster’i ise misal, okumuyorum, bekletiyorum. Tuhaf, saçma, biliyorum, olsun! Zihnimi açan yazar arkadaşlarım her mevsim değişiyor, artıyor. Bu ara herkese hararetle tavsiye ettiğim yazarım Lea Ypi. Hem kendi çocukluğunu ve Arnavutluk’u anlattığı "Özgür" hem de babaannesi Leman’ın hikâyesinin peşine düştüğü kitabı "Haysiyetsizlik", muazzam kitaplar. Ypi’yle hem edebi hem coğrafi olarak bence yakın akrabası olan Tijen Sila’nın savaşı çocukluğunun gözüyle anlattığı kitabı "Saraybosna Radyosu" da tavsiye listemde. Kurmacadaysa, Horacio Moya’nın "Tiksinti"’sini ve Günay Çetao Kızılırmak’ın "Mualla"sını aşkla öneriyorum herkese. Yazdıklarıma doğrudan hangileri yansıyor? Bence hepsi, bir şekilde, bir yerlerden sızıyor, kitaplar birbirleriyle konuşuyor. Agatha Christie okurken mesela bir anda “aaa, Hannah Arendt de benzer bir şey demişti” diye geçiyor zihnimden, normalde aynı cümlede isimlerinin anılması zor birliktelikler... Bu duyguyu epey seviyorum.

"Çatlaklardan hakikate erişmek mümkün"

Gezi’nin üzerinden yıllar geçti. O döneme ait görüntüler, filmler, tanıklıklar ve anlatılar toplumsal hafızanın bir parçası. Sizce sinema ve sanat, Gezi’nin hafızasını koruma konusunda yeterince güçlü bir yerde durabiliyor mu? Resmî anlatı ile toplumsal hafıza arasındaki mücadelede sanatın rolü bugün nasıl değişti?

Ne yazık ki memleketimiz hiçbir zaman toplumsal hafızayı korumaya meyyal bir coğrafya değil, bundan sonra da olmayacak bence. Tam cümleyi anımsamıyorum ama mealen Ernest Renan’dan anımsatayım; ulus olmanın ön koşulu unutmak ya, 1915’te de, 1938’de de, 2026’da da bundan mustaribiz bence. Unutmak, karakterimizin mühim bir parçası, unutmamak için Don Kişotvari çabalar sarf eden az sayıda insanın yüzü suyu hürmetine hâlâ hayattayız, ayaktayız. Sanatta da, akademide de, siyasette de. Bir yandan da toplumsal hafıza üzerine çöreklenen resmî tarih anlatısında kendine çatlaklar yaratıp, sızmanın yollarını ne güzel ki hep buluyor, bulacak. O çatlaklar bize gerçek tarihe dair peşine düşmeye değer çok kıymetli emareler veriyor, mesele bu emarelerin peşine düşmekte ısrar etmek. Hafıza, dönüp “orada ne oldu?” diye sormayı bilenler, merak edenler için orada duruyor, kaybolmuyor, iş ki birileri buna niyet etsin. Resmî anlatı hep olacak, o çatlaklardan sızarak hakikate erişmek bence sanat için de, akademi ve siyaset için de pekâlâ mümkün.

"Gezi herkesdi, hepimizdik"

Sizin davanız yalnızca kişisel hayatınızı değil, ifade özgürlüğünü, adaleti ve Türkiye’de sanatın siyasetle ilişkisini de tartışmaya açtı. Böyle bir sürecin içinde yaşarken kendi davanızla daha geniş bir toplumsal mesele arasında nasıl bir ilişki kuruyorsunuz? Bazen meselenin büyüklüğü karşısında kendi yaşadıklarınızı kişisel olarak değerlendirmek zorlaşıyor mu?

Bu ilişkinin sadece benim için değil, dışarıdan da tuhaf göründüğünü bilmek ferahlatıcı. Daha önceki mahkeme beyanlarımda da, sonrasında da sık sık dile getirdim, “Gezi’yi siz yaptınız diyorlar, haşa, estağfurullah.” Ben ya da herhangi başka birisi “Gezi’yi ben yaptım” dese, en zarifinden “şuursuz” nitelemesini hak eder, meselenin “büyüklüğü” konusunda ziyadesiyle haklısınız, kendimi sıkça “beni bu mention’dan çıkarın” derken yakalıyorum, yani en basitinden ayıp, Gezi herkesdi, hepimizdik. İlk andan itibaren hep böyle düşündüm.

Yıllardır cezaevindesiniz. Dışarıda ise insanlar bir yandan hayatlarına devam ediyor, bir yandan da baskı ve adaletsizlik karşısında zamanla bir alışkanlık geliştirebiliyor. İçeriden dışarıya baktığınızda bu alışma hâlini nasıl görüyorsunuz?

Yurdum insanının baskıyı olağan kabul etmesi ne yazık ki yeni bir hikâye değil. Tarihimiz bunlarla dolu. Bence, günümüzdeki en sıkıntılı meselelerimizden biri her melanetin ilk bizim başımıza geldiğini sanmamız. Hayır, hep oldu, oluyor, ilk değiliz, son olalım inşallah diyeceğim ama hiç öyle alametler belirmiyor ne yazık ki. Memleket Osmanlı’dan cumhuriyete, bugünlere hep baskıyla var oldu, toplum da sağ olsun, ezici bir çoğunlukla bu baskıyı hep normal kabul etti, sonra işin ucu kendine dokununca, “baskı var” der oldu. Belki bu cendereden nasıl çıkılacağına bakmalıyız. Belki bugüne kadar bilmeme, duymama, görmeme imtiyazını kullananlar (Barış Ünlü’ye selamla!), artık iş kendilerine de dokununca, memleketi daha iyi anlarlar, imtiyazlarından vazgeçerler, bakmaya, duymaya, görmeye başlarlar diye umuyorum. Umut işte, onsuz yaşanmıyor.

"Ülkeye dair ümidimi barış ihtimali üzerinden kuruyorum"

Geleceğe ve bu ülkeye dair umudunuzu nereden kuruyorsunuz?

Geleceğe ve bu ülkeye dair ümidimi barış ihtimali üzerinden kuruyorum. Ziyaret edecekleri bir mezara bile sahip olmayan Cumartesi İnsanları’nın, çocuklarının cenazelerini günlerce buzdolabında saklamak zorunda kalan ailelerin, evlatlarının yaşayıp yaşamadığını bile bilmeyen Barış Anneleri’nin, tanışmadan arkadaşım saydığım on yıllardır hapiste olan kadınların ve erkeklerin umutlu olduğu bir yerde, o umudun yanında durmanın hepimizin borcu olduğuna inanıyorum.

Kaleminizle yeni hikâyeler anlatmaya devam edecek misiniz; içeride kurmacaya, öyküye ya da romana yönelmek ister misiniz?

Yazmak burada her şeyden önce zamanın akmasını sağladığı için elzem. O yüzden, evet, yazıyorum, burada olduğum sürece de yazacağım. Aklımın kurmacaya kaydığı doğrudur. Ama sonra misal 18 yaşındaki Mary Shelley’nin yazdığı "Frankenstein"ı okuyunca, "Saatleri Ayarlama Enstitüsü"ne geri dönünce ya da sevgilim Kemal Tahir’in "Esir Şehrin İnsanları"nı hapishanede yazdığını düşününce (-sahi, insan nasıl hapiste yazabilir o kitabı ya?) kalemi usulca kenara bırakıyorum, çünkü yani ben kim, kurmaca yazmak kim! Kadınlar, adamlar dükkânı kapatmış, kepengi indirmiş.

Sonra, “yav bu kitap nasıl olmuş da kendine basılacak yayınevi, matbaa, hatta kâğıt bulmuş?” diye dehşetle okuduğum kitaplar geçiyor elime, o zaman da “bunlar basıldıysa, ben de yazabilirim” diye gaza geliyorum, yazma konusu bir çeşit tahterevalli yani, bir oraya bir buraya... Ezcümle, yazıyorum evet ama günün birinde insan içine çıkarmaya cüret edebilir miyim, hiç bilmiyorum. İnsan korkuyor, hele ki benim gibi durmaksızın okuduklarına laf eden obur bir okursanız. Yazmak zor iş ama yazarken zaman kayıp gidiyor. Hapishanede altın değerinde bu.

Dışarıdayken sıradan ve doğal kabul ettiğiniz, şimdi anlamını başka türlü kavradığınız bir şey var mı?

Hapiste olmasam kesin çok hamasi bulurdum ama değil, sıradan ve doğal listemin başında birkaç adım sonra “dönmek” zorunda kalmadan yürümek var. Teknik bir gerçek: Bizim avlu 38 adım, yani ben 38 adımla sınırlıyım, sonrası duvar. Bir de toprağa basmak! İnsan “elektriklenen” bir canlı, sürekli birilerini “çarpıyorum”. Toprak mühim anlayacağınız.