Göçlerle şekillenen emekçi semtleri: Surdışı

İstanbul’a dair en çok bilinen yerler sıralandığında ilk akla gelenler Ayasofya, Sultanahmet ya da Topkapı Sarayı gibi Suriçi merkezleri oluyor. Peki ya Surdışı… Zeytinburnu ve Bakırköy ile başlayan ve sınırları Silivri’den Çatalca’ya uzanan İstanbul’un kara surları dışındaki alan tarih boyunca göçlerle şekillendi. Sahil hattı hariç, her dönem işçi ve emekçilerin yaşadığı gecekondu semtleri, ’50’lerden sonra “rant” kavramı ile tanıştı. Daha önce “Cam Kenarından İstanbul, Suriçi” kitabıyla karşımıza çıkan Oktay Özman bu kez İletişim Yayınları’ndan çıkan “Surdışı İstanbul, Tarihin Öte Tarafı” kitabıyla okuyucularıyla buluştu.

İstanbul’un Suriçi pek çok kişi tarafından bilinirken Surdışı’nın nerede başladığı ve nerede bittiği her dönem farklı şekilde yazıldı. Hatta “herkesin Surdışı kendine” diye özetlemek bile mümkün. Özman kitapta Surdışı’nı “Haliç’e dökülen Alibey Deresi ile Marmara Denizi arasındaki piramit biçimindeki bölge” olarak tarif ediyor. Bugünkü İstanbul’un neredeyse tamamını oluşturan ve rant merkezleri haline gelen bu alanlar; son 200 yıl içinde önce ’93 Rus Harbi, ardından cumhuriyetin mübadeleleri ile, 1950’lerden sonra ise köyden kente göç ile şekillendi. Göçlerle beraber şehir büyürken, kimi zaman gecekondulaşma, kimi zaman “BM yardımları”, kimi zaman da devletin sosyal konut projeleri ile bu alanlar yapılaştı.

Sayfiye bölgesinden, sanayi ihtiyacına

Kitap iki ana hat olarak Bakırköy ve Eyüp’ü ele alıyor. Suriçi’ne demir yolu ile bağlanan ve İstanbullu zenginlerin sayfiye mekanı olan Bakırköy, 1950’lerde Vita yağ fabrikası, Vezüv gaz sobaları, kilim mensucat fabrikası vb. ile sanayinin de damarı haline geldi ve içinden Bahçelievler, Zeytinburnu, Haznedar ve Yeşilköy’ü çıkardı.

Bahçelievler örneği 1950’lerde dış politikanın kentleşme üzerindeki etkisini de açıkça gösteriyor. İngilizlerin “Londra Asfaltı”, Adnan Menderes tarafından “köhne” bulununca “Marşal Bulvarı” yani E-5 Karayolu açıldı. ABD Dışişleri Bakanı Marshall’ın adına yapılan bu yol Türkiye’nin dış politikasındaki Amerika etkisini de açıkça anlatıyor.

Yüzyıllar boyunca Surdışı’nın ilk göç alanı olan Zeytinburnu son 200 yıl içinde sanayinin merkezi olurken, yapılaşma da gecekondu mahallesi halini aldı. Hatta öyle ki 1950’lerde istediği araziyi çeviren kişiler ve jandarmalar arasında bir “hukuk” bile oluştu. Bölgede nüfuzlu kişilere “kalfa” denildi, arazi işlerinden onlar sorumlu tutuldu. Her kalfanın kendi bölgesi vardı. Gecekondu kurmak isteyenler hem araziyi bulmak hem de jandarmayı halletmek için bu kalfalara başvuruyordu. 1960’larda ise kalfalar gücünü kaybetmeye başladı.

Surdışı’nın tarihi yazılmaya devam ediliyor

Kitaptaki “sefer yolundan otoyola ve şehrin desantralizasyonuna” başlıklı ikinci bölüm ise Eyüp etrafında şekilleniyor. Özman, Eyüp için “İstanbul’u Romalılar kurdu; Galata’yı da Cenevizliler… Eyüp’ü ise Türkler kurdu” diyerek anlatıyor. Zira Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u ele geçirir geçirmez bu bölgeye büyük bir külliye yaptırıyor. Sebep ise 2. Mehmet’in hocası Akşemseddin’in rüyasında Ebu Eyyüb el-Ensari’yi bu alanda görmesiyle başlıyor. Eyüp her tarafı tekkelerle sarılı tipik bir Osmanlı Müslüman mahallesi haline gelirken Osmanlı seferlerine de bu noktadan gidiyor. İçinden ise 3. Mustafa’nın kışla yaptırdığı Rami, Orhan Kemal’in “fakir fukara yuvası” diyerek tanımladığı Küçükköy’deki Taşlıtarla, 1980’lere dek bomboş olan Sultangazi ve bugün İstanbul Havalimanı ile büyüyen Arnavutköy gibi yerleşim yerleri çıkıyor.

Maltepe Kışlası etrafındaki rota ve Davutpaşa Kışlası etrafında şekillenen ilçelerin de yer aldığı kitap Çatalca ile son buluyor. Kitap tarihi devamlılık açısından okumayı biraz güçleştirse de, bölgelerin geçmişlerini anlama açısından dikkat çekiyor. Ve tabii Surdışı’nın hikayesi resmi olarak 15 milyon olan ama en az 20 milyon kişinin yaşadığı İstanbul ile birlikte hâlâ yazılmaya devam ediliyor.

Yazar: Oktay Özman,
Yayınevi: İletişim Yayınları,
227 sayfa