ÖHD: 10 ayda 116 mahpusun tahliyesi engellendi

Türkiye’deki cezaevlerinde 434 bin 337 tutuklu ve hükümlü bulunurken, cezaevlerinin toplam kapasitesi 304 bin 184 kişiyle sınırlı. Ancak tutuklu, hükümlü sayısı gün geçtikçe artmaya devam ediyor. Ağustos ve Eylül ayında, 817 kişi cezaevine girdi. Bu kapasite beraberinde tedaviye erişim, sağlıklı beslenme gibi pek çok sorunu getiriyor.

Öte yandan siyasi mahpuslar ile diğer tutuklu ve hükümlülerin Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları tarafından “keyfi” gerekçelerle engellenmesi de bu sorunları ortaya çıkaran başka bir neden olarak önümüzde duruyor. Bu kurullar, hukukçular tarafından “ikinci bir mahkeme” olarak tanımlanırken kurullar tahliye engellemelerine dair “çok kitap okuma”, “az kitap okuma”, “spor yapmama”, “suyu fazla kullanma” ve benzeri gerekçeleri öne sürüyor.

Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları; kurum müdürü (kurul başkanı), gözlem ve sınıflandırmadan sorumlu ikinci müdür, idare memuru, cezaevi tabibi, psikiyatrist, psikolog, sosyal çalışmacı, öğretmen, infaz ve koruma baş memuru ile teknik personelden oluşuyor.

Keyfi erteleme gerekçeleri

İdare ve Gözlem Kurullarının görevi ise infaz süreleri tamamlanan ve denetimli serbestlik hakkı bulunan tutsak ve hükümlüleri çağırarak, onların durumunu değerlendiriyor. Siyasi tutsakların tahliyesini engellemeye yönelik kararlarıyla bilinen İdare ve Gözlem Kurulları, siyasi tutsaklara “Pişman mısın”, “Neden örgüt koğuşundan ayrılıp bağımsız koğuşa geçmiyorsun”, “Neden kitap okuyorsun” gibi sorular sorularak, tutsakların cevaplarına göre tahliye edip edilmeme şeklinde kararını açıklıyor.

İnsan Hakları Derneği (İHD) Hapishane Komisyonu’nun raporlarına göre, Türkiye cezaevlerinde 2021-2024 yılları arasında en az 501, 2025 yılında en az 342 mahpusun tahliyesi ertelendi. Yine Özgürlük İçin Hukukçular Derneği’nin (ÖHD) 2026’nın ilk 10 ayındaki verilerine göre en az 116 mahpusun tahliyesinin ertelendiği kaydedildi.

İdare ve Gözlem Kurulları ve devam eden Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin cezaevlerine yansımasına ilişkin ÖHD üyesi Elif Taşdöğen, değerlendirmelerde bulundu.

Tek kişilik hücrede ‘örgütsel hareket’ gerekçesi

Yetersiz gerekçelerle çok sayıda mahpusun tahliyesinin ertelendiğini vurgulayan Elif Taşdöğen, “Her değerlendirme somut, kişiselleştirilmiş, nesnel ve denetlenebilir verilere dayanmalıdır. Özellikle siyasi mahpuslardan ideolojik olarak pişmanlık beklenmesi, infazın hukuki niteliğini aşarak düşünce ve vicdan özgürlüğüne müdahaleye dönüştüğünü, siyasi düşüncelerini değiştirmemesi veya düşüncelerinden vazgeçtiğini beyan etmemesinin tahliye aleyhine yorumlanmasını son süreçlerde çok daha fazla görmekteyiz. Mesela 29 yıldır hapishanede bulunan Mehmet Sait Yıldırım’ın, tek kişilik hücrede olmasına rağmen ‘örgütsel hareket ettiği’ ve ‘düşünce yapısının değişmediği’ yönündeki değerlendirmelerle tahliyesinin ertelendiğine tanıklık ettik ne yazık ki” dedi.

“Yaşam hakkı” vurgusu

İdare ve Gözlem Kurulu’nun yeni bir cezalandırma sistemine döndüğünü, infaz süresinin mahkeme kararı ve kanunlara dayanmasını gerektiğinin altını çizen Elif Taşdöğen, yaşanan hak ihlallerine değinerek, 7 Kasım’da hayatını kaybeden hasta mahpus Tuncer Sağlam’ı işaret etti. Elif Taşdöğen, “Tuncer Sağlam'ın tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitirmesi, hapishanelerde hasta mahpusların yaşam hakkı ve sağlık hizmetlerine erişimi konusundaki sorunları bir kez daha gündeme getirmiştir. Tedavi hakkına erişimde yaşanan engeller ve sağlık durumunun gerektirdiği koşulların sağlanmaması, mahpuslar açısından telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabilmektedir. Hiç kimse cezaevinde hastalığıyla, tedaviye erişememekle ve yaşam hakkı mücadelesiyle baş başa bırakılmamalıdır” diye belirtti.

“Tahliye hakkı idarenin takdirine bırakılmamalı”

Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin yalnızca siyasi aktörler üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini ifade eden Elif Taşdöğen, “Sürecin toplumsal karşılık bulabilmesi için hapishanelerinde yaşanan hak ihlallerinin de ortadan kaldırılması gerekir” dedi.

Elif Taşdöğen, sözlerini şöyle sürdürdü: “Demokratikleşmenin tartışıldığı bir dönemde, hapishanelerde mahpusların düşüncelerinden dolayı tahliyelerinin engellenmesi ciddi bir çelişkidir. Bununla ilgili olarak; barış sürecinin hapishanelere yansıması için öncelikle infaz hukukundaki ayrımcı ve keyfi uygulamalar sonlandırılmalı, İdare ve Gözlem Kurullarının yetkileri yeniden düzenlenmeli, infazda eşitlik ilkesi güvence altına alınmalı, infaz mevzuatı barış ve demokratikleşme perspektifiyle yeniden ele alınmalı, tutsakların tahliye hakkı idarenin takdirine bırakılmamalıdır. On yıllardır hapishanelerde bulunan, yaşamlarının önemli bir bölümünü dört duvar arasında geçiren insanların tahliye süreçleri, siyasi düşüncelerini değiştirip değiştirmediklerine göre belirlenemez. Barış, yalnızca dışarıda konuşulan bir kavram olmamalıdır. Barışın en önemli göstergelerinden biri, insanların haklarının güvence altına alınması ve özgürlüklerine kavuşmalarının önündeki keyfi engellerin kaldırılmasıdır.”

(MA)