Özal, Çiller, Demirel: Sağ siyasette değişmeyen yöntem Bahçeli’ye devretti

Cumhur İttifakının ortağı MHP’nin lideri Devlet Bahçeli, ‘100 il ve 1000 ilçe projesi’ ile 19 ilçenin, yani Polatlı, Konya Ereğli, Ünye, Vezirköprü, Karadeniz Ereğli, Erciş, Doğubayazıt, Ahlat, Ergani, Midyat, Siverek, Elbistan, Kozan, Alanya, Tarsus, Fethiye, Akhisar, Lüleburgaz ve Bandırma’nın il olması önerisini gündeme getirdi. Bahçeli eylül ayında da seçim yasasında değişiklik önerisini “tartışılsın” diyerek ortaya atmıştı. Ağustos ayında ise AKP ve MHP’nin yeni düzenlemeler üzerinde çalıştığı, muhalefetin ortak liste ve çatı parti formüllerini zorlaştıracak adımların yanı sıra partilerin seçime girme koşulları ve Hazine yardımı kriterlerinin değiştirilmesini gündeme aldığı iddiaları basına yansımıştı. Fakat somut bir hamle gelmeden yeni proje duyuruldu.

Ülkemizde bir bölgeyi il yapmak, tarihsel olarak güçlü bir siyasi vaat. İlçeler il olduğunda milletvekilleriyle TBMM’de temsil ediliyor, kaymakamlık yerine valilik ile yönetiliyor, bütçeden aldığı pay artıyor, yatırımların genel bütçeden tahsis edilmesine başlanıyor, bakanlıkların teşkilatları il müdürlüğüne dönüşerek kapasiteleri genişletiliyor, kamu istihdamı ve ticari teşvikler artıyor…

Bahçeli’nin önerisi, siyasi iktidarın ağır bir yenilgi aldığı 31 Mart 2024 yerel seçimleri sonrası, kaybedilen belediyelerin kayyım, operasyon ve transferlerle yeniden ele geçirildiği, muhalefete yönelik baskıların yoğunlaştığı bir atmosferde çalışmaları başlatılan genel seçimler öncesi geldi. Geçmişte buna benzer siyasi hamleler birçok kez yapıldı.

Özal: "Al gülüm ver gülüm"

1984 yerel seçimlerinde Turgut Özal liderliğinde yüzde 41,5 oy alan ANAP, 3 yıl sonraki genel seçimlerde iktidarını korusa da zayıflamış, oy oranı yüzde 36’lara gerilemişti. 26 Mart 1989 yerel seçimlerine gidilirken erime sürüyordu. Seçimlerden yaklaşık iki hafta önce Özal, 4 ilçenin il yapılmasına ilişkin tasarının TBMM'ye gönderildiğini açıkladı. Ayrıca gelecek yıllarda il yapılması planlanan onlarca ilçenin listesini duyurdu. 14 Mart 1989 tarihli Cumhuriyet gazetesinde bu haber “Oy koşulu ile il ve ilçe vaadi” başlığıyla yer aldı. Haberde Özal’ın “Politika al gülüm ver gülüm meselesidir” sözlerine yer veriliyordu. Ancak bu vaat ANAP’ı da Özal’ı da kurtarmadı; ANAP’ın oyu yüzde 21’lere düştü, birçok belediye muhalefete geçti. Seçmen tabanını yeniden kazanmayı hedefleyen ANAP çoğunluğunun oylarıyla 15 Haziran’da yasalaşan ve 21 Haziran 1989’da Resmi Gazete’de yayımlanan düzenlemeyle Niğde’den ayrılan Aksaray, Gümüşhane’den ayrılan Bayburt, Konya’dan ayrılan Karaman ve Ankara’dan ayrılan Kırıkkale il oldu. Ağaçören, Pazaryolu, Kazımkarabekir, Güzelyurt, Sarıyahşi’ye de ilçe statüsü verildi.

Turgut Özal Cumhurbaşkanı olduktan sonra Başbakan Yıldırım Akbulut liderliğindeki ANAP hükümeti de mayıs 1990’da Batman ve Şırnak’ı il, Köprüköy, Hacılar, Hasankeyf, Karapürçek ve Aydınlar’ı ilçe yaptı.

Çiller: Seçim öncesi üç yeni il

Özal sonrasında da il yapma hamleleri siyasetin önemli araçlarından biri olmayı sürdürdü. 1995’e gelindiğinde Başbakan Tansu Çiller liderliğindeki DYP, 4 Haziran’da 24 ile bağlı 2 ilçe (İnebolu ve Kilis) ve 34 beldede yapılacak yerel ara seçimlere hazırlanıyordu. DYP-CHP koalisyonunun Başbakanı Çiller, bu seçimleri “1996 genel seçimlerinin provası” olarak görüyordu. DYP sandıktan birinci çıkmak adına, en çok oyun bulunduğu Kilis dahil bazı ilçeleri il yapmak adına harekete geçti. 31 Mayıs 1995’te, seçimden 4 gün önce TBMM’de itirazlara rağmen kabul edilen 4109 sayılı Yetki Kanunu’yla hükümete KHK çıkararak yeni il ve ilçeler kurma yetkisi verildi. Bakanlar Kurulu, seçimden bir gün önce 550 sayılı KHK’yi kabul ederek Kilis, Karabük ve Yalova’yı il yaptı. İnebolu Kilis ile 20 beldede seçimleri DYP kazandı.

Düzenleme 4 Haziran’daki yerel seçimlerin ardından 6 Haziran 1995’te Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece Kilis Antep’ten, Karabük Zonguldak’tan, Yalova ise İstanbul’dan ayrıldı. Aynı kararnameyle Musabeyli, Polateli, Elbeyli, Çınarcık, Çiftlikköy, Armutlu, Altınova ve Termal olmak üzere 8 yeni ilçe de kuruldu.

Aralarında Bülent Ecevit’in de bulunduğu 103 milletvekili, hükümete verilen yetkinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine başvurdu. Yüksek Mahkeme, 4 Temmuz 1995’te yeni il ve ilçeler kurma konusunda Bakanlar Kuruluna verilen genel yetkinin anayasal sınırları aştığına hükmetti. 4109 sayılı Yetki Kanunu iptal edilse de bu karar 550 sayılı KHK’yi doğrudan ortadan kaldırmadı ve Kilis, Karabük ve Yalova il statülerini korudu.

Osmaniye hamlesi

Süleyman Demirel’in başbakanlığı döneminde de benzer bir düzenlemeye gidildi. DYP-SHP koalisyon hükümetinde, 27 Mayıs 1992’de kabul edilen 3806 sayılı Kanun’la Kars’a bağlı Ardahan ve Iğdır il yapıldı. Kararın alındığı dönem Sovyetler Birliği dağılmış, Azerbaycan Sovyetler Birliği’nden ayrılmıştı. Ardahan ve Iğdır’ın il yapılması kararı Türkiye'nin Kafkasya politikasından bağımsız değildi. Demirel’in Nahçıvan ziyareti öncesinde iki ilçenin il yapılması kararının hızlandırılmasını istediği basına yansıdı.

1933’te il statüsünden çıkarılarak Adana’ya bağlanan Osmaniye ise 63 yılın ardından, Necmettin Erbakan başbakanlığındaki Refah-Yol hükümeti ve Demirel’in cumhurbaşkanlığı döneminde yeniden il yapıldı. TBMM’de 24 Ekim 1996’da kabul edilen 4200 sayılı Kanun, 28 Ekim 1996’da Resmi Gazete’de yayımlandı. Osmaniye’nin il yapılması için farklı siyasi partilerden milletvekilleri yasa teklifleri vermişti. Ancak kararın zamanlaması dikkat çekiciydi. 3 Kasım 1996’da yapılacak yerel ara seçimden yalnızca 10 gün önce Osmaniye’ye il statüsünün verilmesi, “siyasi destek” karşılığı seçmen açısından güçlü bir beklentinin karşılanması anlamına geliyordu.