Eisenhower’ın dünya küresi Pentagon'da taşınırken nasıl kırıldı?

Pentagon’un koridorlarından birinde 1930’lardan kalma, çapı 75 santimi geçen bir dünya küresi duruyor. Amerikan ordusu bu küreyi seksen yılı aşkın süredir kuşaktan kuşağa koruyor. Yaygın inanışa göre General Dwight Eisenhower, 1942’de savaş planlarını hazırlarken kürenin başında çalıştı. Yanındaki plakette bunun yalnızca popüler teori olduğu yazıyorsa da efsane plaketten daha güçlü görünüyor.

Bu yılın başında Amerikan Fox News kanalının eski sabah programı sunucusu, bugünün Savunma Bakanı Pete Hegseth küreyi makam odasında görmek istedi. Böyle eserleri normalde ordunun askeri tarih uzmanları taşıyor. Ancak o günlerde hükümet kapanmıştı ve uzmanlar zorunlu izindeydi. Bakanın ekibi beklemedi. Şubat ayında küreyi kendileri kaldırmaya çalıştılar ve düşürdüler. Küre, oyma ahşap ayağının içindeki metal eksenden koptu ve alt tarafında, tam Antarktika’nın üzerinde yarık açıldı.

Olay aylarca gizli kaldı. Washington Post, ekim ayında fotoğraflarla ortaya çıkarınca Pentagon önce kazaların olabileceğini, kimsenin yaralanmadığını ve kürenin tamir edildiğini söyledi. Ardından düşenin replika olduğunu öne sürdü. NBC News ise üç yetkilinin anlatımına ve fotoğrafa dayanarak kırılanın orijinal küre olduğunu doğruladı. Düşürenler için orijinal ya da replika fark etmeyebilir, sonuçta boya ve alçıydı. Oysa bazı eşyalar döneminin bütün hafızasını taşırlar.

Küreyi döndüren general

Eisenhower o küreyi döndürdüğünde dünya savaştaydı. Washington’da savaş planlarının başındaydı. İki yıl sonra Normandiya çıkarmasını yönetecekti. Savaşın ardından Avrupa’nın ortasına demir perde indi ve dünya iki kampa bölündü.

Türkiye savaşa fiilen girmemişti fakat perdenin tam ucundaydı ve güvenlik kaygısı her şeyin önündeydi. Savaş boyunca tarafsız kalan ülke, barışta kendini yalnız buldu. 1947’de Truman Doktrini’yle Amerikan yardımı geldi, ardından Marshall Planı’nın traktörleri köy yollarına çıktı. Zorlanan Batı kapısını Kore Savaşı açtı. 1950’de Meclise bile danışılmadan Kore’ye gönderilen Türk tugayı, Kunuri’de ve sonrasında ağır kayıplar verdi. Bu bedel Batı’nın Türkiye’ye bakışını değiştirdi. Karara karşı çıkan Barışseverler Cemiyeti üyeleriyse tutuklanıp yargılandı.

Eisenhower o yıllarda yeniden üniforma giymişti. Aralık 1950’de NATO’nun ilk Avrupa başkomutanı oldu ve ittifakın askeri karargahını Paris yakınlarında kurdu. Türkiye 18 Şubat 1952’de onun komutasındaki ittifaka katıldı, Başkomutan Eisenhower üyeliği yerinde mühürlemek için Ankara’ya kadar geldi. Küreyi döndüren el, Türkiye’nin yerini de haritada işaretlemişti.

Ankara, aralık 1959

Eisenhower Ankara’ya ikinci kez 6 Aralık 1959’da, bu kez ABD başkanı olarak geldi. Türkiye’yi görevdeyken ziyaret eden ilk Amerikan başkanıydı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar onu Esenboğa’da karşıladı. Eisenhower Anıtkabir’e çelenk bıraktı, ardından Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ile Çankaya’da görüştü. Ankara Üniversitesi ona fahri doktora verdi, caddeler el sallayan kalabalıklarla doldu. Ertesi sabah Karaçi’ye uçarken Türk halkına olağanüstü karşılama için teşekkür etti.

Ancak ziyaretin ardından yapılan görüşmelerden Türk hükümetinin umduğu büyük ekonomik yardım çıkmadı. Eisenhower’ı uğurlayan liderlerin iktidarı yalnızca beş ay daha sürdü. 27 Mayıs 1960’ta ordu yönetime el koydu, bir yıl sonra Menderes ve Zorlu İmralı’da idam edildi.

Eisenhower ocak 1961’de, görevi devretmeden önce Beyaz Saray’dan Amerikalılara veda konuşmasını yaptı. Normandiya’yı yönetmiş beş yıldızlı general, ülkesini kendi kurduğu makineye karşı uyardı: Devasa ordunun büyük silah sanayisiyle iç içe geçmesi Amerikan tarihinde yeniydi ve oluşan askeri-sanayi kompleksinin haksız nüfuz kazanmasına karşı uyanık olunmalıydı. Yeni gücü dizginleme görevini de uyanık yurttaşlara bıraktı.

Kırık bir dünyanın tamiri

Pentagon’daki küre şimdi tamir ediliyor. Kırığı onarılınca yeniden ayağına oturtulacak ve dönebilecek. Ama Antarktika’nın üzerindeki iz, dikkatli bakan gözlerden kaçmayacak.

İttifaklar kuşaklar boyunca, sabırla ve uzmanların eliyle taşınır. Kore’de dökülen kanla, Ankara sokaklarında sallanan ellerle örülür. Eisenhower savaştan sonra bakanlığın adının savaştan savunmaya çevrilmesini desteklemişti, savaşı en iyi bilen general, barışın adını seçmişti. Bugün onun küresini odasına isteyen bakan ise adı yeniden savaş yapmaya çalışıyor.

Pentagon, küre olayını önemsiz olmayan bir haber diye geçiştirdi. Bakan küreyi istedi ama Eisenhower’ın sözlerine hiç kulak vermedi. Türkiyeli biri olarak bu kazayı izlerken aklıma bir soru takılıyor: Ortak tarihin ağırlığını taşıyamayan eller, bugünün sayısız perdeyle bölünmüş dünyasını nasıl taşıyacak?