Öğrenci hareketi seçime giriyor: Sırbistan mı, mafya mı?

Bu hafta sonu, 25 Ekim’de üç ülkede seçimler yapılacak. Brezilya’da ve Bulgaristan’da cumhurbaşkanlığı seçimleri, Sırbistan’da ise genel seçimler var. Her bir ülkedeki seçimlerin uluslararası güç ilişkileri açısından önemi, çatışma ve savaşların büyüyüp yaygınlaştığı bugün, düne oranla artmış durumda. Bir yandan AB üyesi olmak isterken öte yandan Rusya ve Çin ile ilişkileri gelişkin, Trump ailesinin dev gayrimenkul projelerine alan açan, İsrail’in savaş sanayisi ile stratejik anlaşmalar imzalayan Sırbistan’daki Vucic yönetiminin geleceği de bu açıdan önemli. 

Sırbistan’da seçim kararı Cumhurbaşkanı Alexander Vucic’in istifa etmesiyle geldi. 14 yıldır iktidardaki Sırbistan ilerleme Partisi (SNS) ile birlikte bugün bir kez daha başbakanlık için yarışıyor. Vucic iktidarın ilk yıllarında savunma bakanlığı, ardından başbakanlık ve son olarak cumhurbaşkanlığı yaptı. Peki Vucic bugün kimle yarışıyor? Öğrenci hareketiyle.

Fransa, Arnavutluk, İtalya gibi ülkelerde eğitimin sorunları üzerinden geçtiğimiz haftalarda patlayan kitlesel öğrenci gençlik hareketleri, Sırbistan’da iki yıl önce bir kaza nedeniyle ortaya çıktı. 1 Kasım 2024’te, Novi Sad kentindeki bir tren istasyonunun duvarı üstüne çöktü ve 16 kişi hayatını kaybetti. Bu ‘kaza’, Çinli bir konsorsiyumun istasyonun yenileme çalışmalarını tamamlamasından sadece birkaç ay sonra meydana geldi. “Yolsuzluk öldürür” ve “Elleriniz kanlı” sloganlarıyla sessiz eylemler olarak başlayan hareket, hükümetin baskı politikası nedeniyle yüksek sesle patladı ve sönmeyen kitlesel protestoların fitili yakılmış oldu. Liseli ve üniversiteli öğrencilere işçiler ve çiftçiler de destek verdi. Zaman zaman ülkeyi kitleyen kitlesellikte protestolar yapıldı; fakülteler, okullar bloke edildi. Hükümetin gözaltılar ve polis şiddetiyle bastırma girişimleri başarısız oldu. Sırbistan başbakanı ocak 2025’te istifa etmek zorunda kaldı. Protestoların öncülüğünü yapan öğrenci gençlik şimdi genel seçimlere giriyor.

Sırbistan mı, mafya mı?

Sırbistan’da seçimlere “liste” ile girmek mümkün. “Öğrenci Listesi” (SL) adıyla oluşan ve “Öğrenci Planı” adıyla11 maddelik seçim programını açıklayan bu seçim koalisyonu anketlerde iktidar partisini zorluyor. Öğrenciler yaz aylarını önde gelen akademisyenler, mühendisler, işçiler ve sanatçıları da içeren bir listeyi hazırlayarak geçirdiler. “Sırbistan mı, mafya mı?” seçim sloganıyla çıkılan yolda 250 kişilik aday listesi hazırlandı. Listedeki isimler gelen adaylık önerilerinin kurulan öğrenci meclislerinde tartışılıp karara bağlanmasıyla belirlenmiş. Binlerce kişi bu karar alma sürecine katılmış. Herhangi bir muhalefet partisi yetkilisinin, iktidar koalisyonunun eski üyelerinin listeye alınmamalarının temel kriterler arasında olduğu belirtiliyor. Ayrıca öğrenciler de aday olmamışlar.

Listede kimler var?

Netleşen liste geçtiğimiz eylül ayında kamuoyuna açıklandı. Listenin birinci sırasında Kardiyolog Prof. Dr. Ilija Srdanovic bulunuyor. Basına yansıyan isimler arasında ünlü bir basketbolcudan maden şirketine direnen köylü liderine kadar bir çeşitlilik görülüyor. Ancak adayların yüzde 50’den fazlasının eğitim sektöründen gelmeleri dikkat çekiyor. Ayrıca hareketin kurucuları arasında gösterilen Mimarlık Fakültesi Hocası Marija Maruna, Lise Öğretmeni Katarina Sćepanović ve Maden İşçisi Goran Perisić de listedeler. İsimlerin yüzde 55.6’sının erkek, yüzde 44.4’ünün kadın olduğu, adayların yüzde 75’inin üniversite merkezleri olan dört şehirden geldiği belirtiliyor.

Öğrenci hareketinin istikrarlı mücadelesi ve seçime böyle bir hazırlıkla girmesi, parlamento içinden ve dışından bazı muhalefet partilerini, seçime katılmayacak Öğrenci Listesi’ni destekleyeceklerini açıklamaya mecbur bırakmış.  

11 maddelik program

Hareket, yine eylül ayında 11 maddelik bir “Öğrenci Planı” açıkladı. Bu programın başlıkları şöyle:

1. Yargı reformu

2. Yasa dışı yollarla elde edilen varlıkların müsadere edilmesi

3. Kamu alımlarında tam şeffaflık ve devlet projelerinin denetimi

4. Medyanın özgürleştirilmesi

5. Kamu sektöründe profesyonel istihdam ve partizanlığın ortadan kaldırılması

6. Eğitim reformu

7. Bilgi ekonomisi ile ilgili çalışmalar

8. İş Kanunu’nda değişiklik, çalışma koşullarının düzeltilmesi, sözleşme sürelerinin 12 aya indirilmesi

9. Gıdada ithalat lobisinin tekelini sona erdirmek ve gıda güvenliğini sağlamak

10. Uygun fiyatlı konutlar

11. Uygun fiyatlı ilaçlar ve her köye bir doktor

Gerçek bir alternatif olabilir mi?

Öğrenci Listesi’ne eleştiriler yok değil. Varlığını tehdit altında gören hükümet kanadı şiddetle ilişkilendirir ve hedef alırken, muhalif kesimlerden de taleplerinin rejimi değiştirmek için yetersiz kaldığı, adaylarının çoğunun bir ‘teknokratlar hükümeti’ne işaret ettiği, Kosova sorunu ve Avrupa savaşa hazırlanırken Rusya ile ilişkiler gibi uluslararası konulardan uzak durduğu, yatay örgütlenme yapısının zayıflığı gibi bir dizi farklı eleştiriler de mevcut. Yine de Vucic-SNS iktidarını devirmek için eleştirel destek de az değil.

Ülke gündemini ve iktidarı sarsmış iki yıllık öğrenci hareketinin siyasi evrimi, 25 Ekim’de sandıktan alacağı yanıt ve seçim sonrası nasıl devam edeceği konuları, izlemeye ve ders çıkarmaya değer görünüyor.