Kanseri tedavi etmek için önce yakalanmak mı gerekir?

Kanser, hücre yenilenmesi anında yaşanan bir tür anormalliktir. Hücre döngüsünde birden fazla kontrol noktası vardır. Bu noktalarda; “DNA problemsiz eşlendi mi?”, “Hücre bölünebilmek için yeterli olgunluğa ulaştı mı?”, “Bölünmek için gerekli olan proteinler ve moleküller oluşturuldu mu?” gibi sorular etrafında hücreler denetlenir. Bu denetleme süresince eğer bir sorun varsa hücre bölünmesi durdurulur. Bu kontrol mekanizmaları bozulduğunda hücreler kontrolsüzce büyümeye ve bölünmeye başlar. Bölünmelerin sonucu ortaya çıkan hücre öbeklerine tümör denir. Aslında kanserin arkasındaki süreç budur. Bu kontrol noktalarında sorun olmasının birçok faktörü vardır. Bir yönü genetiktir. Kontrol proteinlerinde mutasyonlar olması sebebiyle kalıtsal olarak aileden çocuğa aktarılır. Diğer yönü ise çevresel. Çevresel uyaranların hücrelerin çalışmasını etkilemesi yoluyla kontrol mekanizmaları bozulur. Kanserin ne olduğuna ve nasıl ortaya çıktığına dair konuştuğumuza göre buradan sonra kanserle mücadelenin mümkün olup olmadığına dair bir tartışmaya geçebiliriz.

Pandemi döneminden hatırımızda kalan bir sözle bu meseleyi konuşmak istiyorum. Eski Sağlık Bakanı Fahrettin Koca kovid19 ile mücadele kapsamında elimizdeki en güçlü silahın yakalanmamak olduğunu söylemişti. Her hastalığa karşı elimizdeki en büyük silah temelde yakalanmamak. Hastalıklarla mücadele etmenin bir yolu da onları açığa çıkaran koşulları anlamak ve bu koşulları değiştirmekti. O gün bakanın söylediğinin komik olmasının sebebi de zaten koşulları değiştirmeksizin yakalanmamamızı beklemesindeydi.

Burada kritik bir soru sormak gerekiyor; “Peki kanser hastalıklarının yüzde kaçı çevresel, yüzde kaçı kalıtsal?” Yapılan araştırmalara göre dünyada meydana gelen kanser hastalıklarının sadece yüzde 5-10’u kalıtsal iken yüzde 90-95’i çevresel etmenlerden açığa çıkıyor. Yani kansere sebep olan kalıtsal ve çevresel etmenleri anlamaya çalışırken hali hazırda kansere sebep olduğunu bildiğimiz çevresel nedenleri kontrol edebilirsek yeni kanser vakalarının yüzde yüzde 50’sine yakınını önleyebiliriz. Sigara ve alkol kullanımı gibi bireysel etmenler daha çok gündem edilse de beslenme ve gıda güvenliği, enfeksiyon, çevre kirliliği, mesleki maruziyet, stres ve fiziksel aktivite azlığı gibi etmenler de kanserin çevresel sebeplerinden.

Geçtiğimiz yıl yayınlanan bir çalışmaya göre; 1990 yılında yıllık yeni kanser vakası sayısı yaklaşık 9 milyon iken 2023 yılında bu sayı 18.5 milyonu buldu. Aynı yıllarda kanser kaynaklı ölüm sayıları 5.95 milyondan 10.4 milyona çıkmış durumda. 2050 yılına dair gerçekleştirilen tahminlere göre de yıllık yeni kanser vakası sayısı 30.4 milyon; ölüm sayısı 18.6 milyon. Bu iki katlık artışlar bir yandan da demografik. Bu sürede dünya nüfusu hem arttı hem de yaşlandı. Bu yüzden nüfusa ve yaşa göre bir analiz yapılmalı. Yaşa standardize yeni vaka hızı yüzde 7 azalıyor. Ölüm hızı ise yüksek gelirli ülkelerde yüzde 24 düşerken, yaşa standardize yeni vaka hızı düşük gelirli ülkelerde yüzde 24, alt-orta gelirlilerde yüzde 29 arttı. 50 yaş altı kanserlerde ise 1990-2019 arasında artış yüzde 79. Küresel ortalama hız düşerken, düşüş yaşlanmadan bağımsız risk azalmasıdır ve bu kazanım eşitsiz dağılmıştır, genç yaşlarda ve yoksul ülkelerde risk artmaya devam ediyor. Kanser görülme hızındaki azalma ölüm hızındaki azalma karşısında daha düşük. Bilimin, tıbbın ve kansere dair kavrayışımızın geçtiğimiz 30 senede daha da ilerlemesine karşın kanser görülme sıklığının tedavideki iyileşmelere kıyasla geri kalması bir çelişki barındırıyor.

Kanser vakalarının büyük bir kısmını çevresel etmenlerden kaynaklandığını ve yeni vakaların neredeyse yarısının önlenebilir olduğunu söylemiştik. Yeni vakaları önlemek adına atılması gereken adımlar ise aslında gayet bilindik ve basitken buna dair yetkililerin kulaklarının üzerine yattığı bir gerçek. Bu çevresel etmenler içerisinde mesleki maruziyet ve çevre kirliliğinden bahsetmiştik. Mesleki maruziyet açısından baktığımızda İzmir Aliağa örneğinin vuruculuğu kritik bir pozisyonda bulunuyor. Hurda gemilerin sökümü esnasında toksik kimyasallara, asbeste ve ağır metallere maruz kalan işçilerde akciğer kanseri görülme sıklığı artıyor. Bölgede kanser kaynaklı ölümler ise kalp damar hastalıkları kaynaklı ölümlerin arkasından ikinci sırada konumlanıyor. Ölüme sebep olan kanser içerisinde de solunum yolu kanserleri birinci sırada. Yeni bir örnek olarak da Kahramanmaraş Afşin-Elbistan Termik Santrali ve çevresine bakabiliriz. 1980’lerde termik santrallerden ilkinin açılmasından sonra bölgede yaşayan halk yaşadıklarını “akciğer kanserinin olmadığı bir ev yok” sözleriyle anlatıyor. Akademik literatüre göre de hava kirliliğinin doğrudan akciğer kanseri oranlarını artırması; “2+2 = 4” gibi bir gerçek. Başka bir etmen olan enfeksiyonu incelediğimizde tarama ve önleyici aşı tedavileri kanser vakalarını azaltıyor. Kadınlarda rahim ağzı kanserinin önlenmesinde HPV aşısının uygulanması kritik bir rol oynuyor. İngiltere başta olmak üzere Avrupa ülkelerine baktığımızda HPV aşısının yeni kanser vakalarının neredeyse tamamını engellediğini görüyoruz. Aşıya ulaşımın zor olduğu ülkelere baktığımızda da rahim ağzı kanserinin kadınlar arasında en ölümcül kanser türlerinden biri olmaya devam ediyor.

Bu açıdan bakınca kanserle mücadele sadece açığa çıktığında tedavi etmeye odaklanmanın yanı sıra ortaya çıkaran koşulları da değiştirmeyi zorunlu kılıyor. Mesleki maruziyetleri azaltmak adına çalışma yaşamının ve iş yeri koşullarının iyileştirilmesi, çevre kirliliğini kısıtlamak adına çevreci üretim modellerinin geliştirilmesi; tarama ve sağlık hizmetlerinin düzenlenmesi, ücretsiz ve ulaşılabilir HPV uygulamasının artırılması da kanserle mücadelenin önemli adımları.

Günümüzde kulaklarının üzerine yatan yöneticiler, toplumu önceleyen politikalar yerine sermaye sınıfının programlarını uyguluyor. Daha çok kâr elde edebilmek adına çevreyi kirleten patronlar aynı zamanda işçi sağlığı harcamalarından da kısıyor. Devlet de sermayeye yeni alanlar açmak için sağlığı özelleştirerek eşit, ücretsiz ve ulaşılabilir sağlık hakkını gasp ediyor. Bunları değiştirecek olan, sağlık hakkını kendi meselesi bilenlerin örgütlü birlikteliğidir: maruziyeti yaşadığı yerde bilen işçilerin ve işçi sağlığı alanında mücadele eden emek örgütlerinin, termik santrallere ve hava kirliliğine karşı direnen yöre halklarının, sağlık emekçilerinin meslek örgütlerinin, HPV aşısının ücretsizleştirilmesini yıllardır talep eden kadın örgütlerinin birleşik mücadelesidir.

Kaynakça

[1] Anand P, Kunnumakkara AB, Sundaram C ve ark. “Cancer is a Preventable Disease that Requires Major Lifestyle Changes.” Pharmaceutical Research. 2008;25(9):2097–2116. doi:10.1007/s11095-008-9661-9

[2] GBD 2023 Cancer Collaborators. “The global, regional, and national burden of cancer, 1990–2023, with forecasts to 2050: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2023.” The Lancet. 2025. doi:10.1016/S0140-6736(25)01635-6

[3] Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME). “Cancer deaths expected to rise to over 18 million in 2050

[4] “Global and regional cancer burden attributable to modifiable risk factors to inform prevention.” Nature Medicine. 2026. doi:10.1038/s41591-026-04219-7

[5] Bray F, Laversanne M, Sung H ve ark. “Global cancer statistics 2022: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries.” CA: A Cancer Journal for Clinicians. 2024;74(3):229–263. doi:10.3322/caac.21834

[6] Zhao J, Xu L, Sun J ve ark. “Global trends in incidence, death, burden and risk factors of early-onset cancer from 1990 to 2019.” BMJ Oncology. 2023;2:e000049. doi:10.1136/bmjonc-2023-000049 50 yaş altı kanserlerde 1990–2019 arasındaki yüzde 79’luk artış.

[7] Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi, Nüfus Bölümü. World Population Prospects 2024. population.un.org/wpp

[8] IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 100C: Arsenic, Metals, Fibres and Dusts. Lyon: IARC; 2012

[9] IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 109: Outdoor Air Pollution. Lyon: IARC; 2016 (değerlendirme: Ekim 2013).

[10] Falcaro M, Castañon A, Ndlela B ve ark. “The effects of the national HPV vaccination programme in England, UK, on cervical cancer and grade 3 cervical intraepithelial neoplasia incidence: a register-based observational study.” The Lancet. 2021;398(10316):2084–2092. doi:10.1016/S0140-6736(21)02178-4

[11] Palmer TJ, Kavanagh K, Cuschieri K ve ark. “Invasive cervical cancer incidence following bivalent human papillomavirus vaccination: a population-based observational study of age at immunization, dose, and deprivation.” Journal of the National Cancer Institute. 2024;116(6):857–865. doi:10.1093/jnci/djad263

[12] Lei J, Ploner A, Elfström KM ve ark. “HPV Vaccination and the Risk of Invasive Cervical Cancer.” New England Journal of Medicine. 2020;383:1340–1348. doi:10.1056/NEJMoa1917338

[13] “Global burden of cervical cancer: current estimates, temporal trend and future projections based on the GLOBOCAN 2022.” 2025.

[14] Dünya Sağlık Örgütü. “Cervical cancer” bilgi notu. who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer

[15] International Vaccine Access Center, Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. “Celebrating Recent Advances in Cervical Cancer Prevention.”

[16] Kirby Institute (UNSW) ve Avustralya Sağlık Bakanlığı. Cervical Cancer Elimination Progress Report. Kasım 2025.

[17] Deshmukh AA ve ark. “Cervical Cancer Mortality Among US Women Younger Than 25 Years, 1992–2021.” JAMA. 2024. doi:10.1001/jama.2024.22169

[18] Gilmore AB, Fabbri A, Baum F ve ark. “Defining and conceptualising the commercial determinants of health.” The Lancet. 2023;401(10383):1194–1213. doi:10.1016/S0140-6736(23)00013-2